Fredrik Ström

Çend fikir û lêkolîn li ser gotinên pêşîyan

Gotinek pêşîya çi ye? Di nêrîneke pêşîn de xuya dike wek ku dayina bersîva wê pirsa pir hêsan be, ku bersîva wê bê dayin. Tiştekî gelek rehet! Her zarokekî li mektebê gotinê pêşîya nivîsî ye, di deftera, kitêba fêrbûnê de ( läseboken), bihîstîye ku bav û dayika wî gotinên pêşîyan gotine, dikare gotinek pêşîya ferq bike, bi kêmanî gotinek pêşîya, ya ku ji hêla giştî ve tê bi kar anîn, ji ew gotina rojane a normal û belkî jî ji zêdetirî hevokên nenormal. Lê ku mirov daxwaz bike – ne ji zarokekî, lê belê ji yekî gihiştî, belê, heta ji mirovekî ku di gelek beşan de zane – bersîvek konkret, defînîsyonek an jî qet nebe îzahetek kurt, wê gavê ew kesê eleqedar bi giştî bêbersîv dimîne. Ew dest pê dike û difikire. Lê hema bira ew gelekî û dûr û dirêj bifikire, berî ku ew bikarîbe, tew piçekî jî welê nezîk, zelal û bersîveke kurt û muxteser bide.
Ew yek ne werê ecêb e ku mirov zêde li serê merq bike, ji ber ku pirs ne wilo hêsan e, wek ku ew xuya dike û bersîv jî ne welê rehet e. Û hê ji zemanê herî kevin ve, di nav zane û aqilmendan de, dîtinên pir cuda hebûn, li ser ku bê çi ye? Gotinek pêşîya. Tu kes ji lêkolînera, tu kes ji berhevkara, tu kes ji pisporan ne xwedîyê eynî bersîvê an jî îzahetê ye. Hertim ew ji alîyekî de ji hev cihê dibe û gelekê caran di xalên pir giring de.
Ew bersîva herî kevin ji bo pirsa ku; çi ye? Gotinek pêşîya, gotina pêşîya bi xwe bersîv dide. Hîn li ba ew xelkênkulturê (de gamla kulturfolken) ên kevnar, mirov keşif dike ku, ango ev gotina pêşîya, ya ku bê; di derheqê gotinên pêşîyan de:
Gotinên pêşîyan dengê Xwedê ne.
Ev îzaheta eslî welê bi giştî muteber bû, ku ew bi xwe bûye gotinek pêşîya, li cem, hema hema hemû xelkan. Ew rewşên ku gelek gotinên pêşîyan yên din, ku ji xwezaya dînî an jî bi mebestên dînî ji ew ên herî kevin in, ji hemû gotinên pêşîyan, yên ku hatine parastin – hinek bi ew emrê xwe yê 4000 – 5000 sal, xwedîyê wê rêzgirtinê ne û hema hema gotin bi gotin eynî dengî derdixin, di ew ên Misrîyan ên kevin de û di dokumentên çînî û hindî de, yên ku di rojên me de di devê xelkê de – xuya dike ku gelek ji gotinên pêşîyan girêdaybûn bi, an jî peyda dibûn li ba merasimên dînî û ahengan, pêk anina kurtayîya li cem, yê ku dîna ava dike û li cem yê ku tore, exlaq dide zanîn, di gotarên pêxemberan û di peyvên keşan û di berheman de. Ew ristên bi formên sloganan bûn, di devê mamosteyên toreyê û di devê serokê xelkê de. Mirov gotinên pêşîyan û ristên wek gotinên pêşîyan, gelekî zêde, li cem hemû Pêxemberên (religionsstiftare) naskirî keşif dike û di hemû kitêbên pûroz de jî. Ew ên herî naskirî, tibaba mezin, yanî pircureyê gotinên pêşîyan ên Încîlê ne, berî hertiştî ew, yên ku di gotinên pêşîyan yên Silêman Pêxember (Salomos ordspråk) de peyda dibin, di weazê Silêman Pêxember de û di Îlahîyên bilind (Höga Visan) de li cem Jobs, di kitêbên Esters Jesus Syraks de û herweha li cem gelek Pêxemberan. Di evan gotinên pêşîyan de, civandina ew aqilê xelkê Cihû û tecrûbeyên jîyanê hene, lê ne bi tenê yên cihûyan, yahûdîyan, lê belê qismekî mezin ji zanebûn, zanîn û dîsan têgihîştin, fêmkirina jîyanê û însanan û yên temamê Welatên Rojhilat. Di Încîlê de jî xezînek ji yên kevin hene, berî hertiştî hînkirina tore, wecîze û gotinên pêşîyan, bi taybetî di beşekî Încîlê de (bergspredikan) û di nameya şagirtên, hewarîyên Hz Îsa (apostlabreven) de, yên ku gelek ji wan wekhevî; bi ristên hindî, farisî, yûnanî û îlanên Pêxemberan re nîşan didin, lê belê bi formekî û sitîlek zelaltir, bi hêztir û paqijtir ji yên berê.
Gelek ji wan bersîvên Jîrik (orakelsvar) yên dema kevin, di formê, pirtirîn gotinên zivirandî û esrarengîz, yên ku gelekê caran dibûn gotinên pêşîyan. Hîn îroj jî hijmarek mezin ji gotinên pêşîyan bi dumaneyî an jî bi pirmaneyîyên xwe, tam bersîvên Jîrik teşkîl dikin.
Herweha di ew mîtolojîya germanî û destanên qehremanîyê de jî, mirov li ristên, teşbîhên û wêneyên dîyar, yên bi karakterên gotinên pêşîyan rast tê, qismek ji wan eynî wek ew ên kevin, ên Welatên Rojhilat û yûnanî, eşkereker, îfşaker, tîpîk ku xwedîyê kokek hevbeş, an jî tecrûbeyek hevpar in.
Ji derveyî ji wan îlankirinên dînî yên di zemanên wenda de, gelek gotinên pêşîyan hatine anîn, ji ew mamosteyên têgihîştinê (vishetslärarna) û yên ku qanûna çêdikirin (lagstiftarna). Li Welatên Rojhilat; pêxember gelekê caran qanûn çêker jî bûn. Herweha li Hellas, (yanî Yûnanîsyana kevin) û li Roma jî, qanûn çêker li nêzî yên ku dîna îlan dikirin û fîlozofan bûn. Muhtemelen li cem ew xelkê keltî û germanî jî. Silêman pêxember, Solon, Sokrates, Platon û Caesar jî hez dikirin ku bi gotinên pêşîyan xeber bidin. Havamal tijî ye bi gotinên pêşîyan. Di wan kitêbên qanûna yên kevin de, mirov gelek ji gotinên pêşîyan, ew ên herî şahane ku mirovatî xudan e keşif dike. An jî belkî ya rastî: ew kitêbên qanûna yên kevin, kurtayîyek ji jîyan, tore û qanûnên hakim yên bi torebûyî, adetbûyî muteberî û hêz, şîyan teşkîl dikin. Însanan gelekê caran bi gotina qanûnê ”dengê Xwedayan” jî dibihîstin, ji ber ku ew gotinên pêşîyan; tijî bûn, bi şîret, aqil û edalet.
Lê hîn di dereceyek bilindtir de jî, gotinên pêşîyan koka xwe ji wan belgenameyên dînî û pirtûkên qanûnan, ji ruhê devê ew mirovên zehmetkêş bi xwe digre, ji zemanê herî yê kevin heta roja me. Ew qelebalixa deryaya mirovan, wek kanîyeke dewlemend û bêbinê, neqedînbar û hîn jî ew welê ye, cîyê ku ji wir gotinên pêşîyan dibarîyan û hê jî dibarin. Gotinên pêşîyan fikir û jîyana însanan, xebat û zehmetî, tecrûbe û hewildanên wan, yên bi hezaran sal nîşan didin. Gotinek pêşîya, ya pîr jî, yek wek ew a, ku hema hema li cem hemû xelkan heye, vê defînîsyonê, tarîfê dide, ji bo gotinên pêşîyan:
Gotinên pêşîyan (û gotinên pêşîyan yên bihenek) dibêje, bê xelk çi difikire.
Gotinên pêşîyan, bi vî awayî wek civatê biêmrin, wilo biêmrin wek ew mivovê; yê ku difikire. Wan daye dû wî/wê heta dawîyê. Mirov dikare bibêje, ku ew cûreyekî dengvedana ji ruhê xelkê ne. Tecrûbeyên mirovayetî di gotinên pêşîyan de civandî ne, an jî wek ku bîrewer, fîlozofekî fransî gotîye: aqiklê cîhanê di gotinên pêşîyan de ye.
Dibe ku hinekî mibalaxe be, lê ew raste ku di gotinên pêşîyan de kurtayîyek (koncentrat) ji wan , yên ku mirovayetîyê, pêxemberan, fîlozofan û îlankerên ku qanûnan çêdikirin, herweha ji derveyî vê, ji ew komên nenas û ji berbanga dîrokê ve û ew tecrûbeyên ku demeke dûr û dirêj ji nifşan hatîye peyda kirin, yên ku cîhanê û însanan karakterîze dikin, wê gavê mibalaxe ne zêde mezin e, weke ku gelek kes, belkî bixwazin ku wê bikin mesele. Di temamên rewşan de, ji gotinên pêşîyan tecrûbeyek jîyanê werê dewlemend xuya dike, zanyarîyek cîhanê wisa mezin, zanînek wilo kûr ya însanan an jî bi yek gotinê; aqilekî werê biqudret û mezin, ku bi tenê, di wî warî de, tew ku tu cureyên din ji edebîyatê ku bikaribe hevtayê wê nîşan bide.
Felsefeya gotinên pêşîyan wek qaîde praktîk in, ne spekulatîv, bi temamî wek komên xelkê bi xwe di fikirandina xwe de, praktîk in û ne spekulatîv in. Cîyê ku li wir ev cureyê dawî rû didin, çêdibin, ew dikare bi rehetî bê gotin ku eslê wan ji hawirê aqilmenda tê, ji ku ji tebeqeyên xelkê yên berfireh bi xwe. Gelek gotinên pêşîyan di destpêkê de spekulatîv in û bi pir gotin in, lê bere bere di devên xelkê de, ew praktîkek felsefîk û formekî kêmgotin û katagorîk, yê ku ji bo gelek ji wan gotinên pêşîyan karakterîze dike û dîsan yên ku hebûna xwe bi zemanan didomîn in û xwe parastine, di wê tekoşîna jîyanê de, ya ku herweha di cîhana gotinên pêşîyan de ji dibe.
Lê gotinên pêşîyan ne bi tenê xwedî felsefa xwezayî, ya ku bi hêz û bi naverokek zengîn ya xelkê xebatkar nîşan dide, lê belê herweha exlaqê wan û jîyana wan ya rojane jî. Gotinên pêşîyan dîroka xelkê nîşan dide.
Gelek ji lîrîka xelkê ya destpêkê, eslî jî, li virê mirov leqayî wê dibe.
Gotinên pêşîyan giring in, ji bo ku karakterê xelkê rast bê tefsîr kirin, bîr û bawerî, pêşveçûn, irf û adet û ji bo ku pozîsyon û qeneetên çînên civakî, yên cihê cihê bên fêm kirin û ji bo ku rengekî durist bide heyamên kevin. Ji vî alîyî ve gotinên pêşîyan dikarin bêgûman bên hevber kirin bi hin şaxên, beşên din, yên ji edebîyata gelêrî: çîrok, efsane, destanên qehremanîyê, sitranên gelêrî, pêkenîn, qanûn, berhemên gelêrî yên dînî û yên din.
Ji bo agahî û zanîna di derheqê ziman û pêşdebirina wî de jî, gotinên pêşîyan ew nirxê herî mezin in. Herweha gotinên pêşîyan, yên ku gelekê caran xwedîyê eynî naverokê bûn jî, lê belê ne hertim li cem xelkê cuda bi formên cihê. Hin xelk xwedîyê stîlekê bûn, bi gotinên xwe yên pêşîyan, hinkîn din xwedîyê stîleke din bûn. Li cem hin xelkan, ew a mezin, hêsa, stîla hunerî hindik derdikevin pêş, an jî li ber mirinê ne. Balans kirinek dîyar, dikare stîla gotinên pêşîyan jî bişopîne, di hin cî û rewşan de, di dû re jinûvederketinek, renesansek diqewim e. Li wê derê ketina nav sedemên wan, li derveyê xebata nivîskar e, hem ji hêla kompetens û hem jî wek armanc, ya bi vê xebatê ve.
Di dîrokê de, di edebîyata bedew de, di felsefe û hunerê axaftinê de, mirov gelekê caran leqayî gotinên pêşîyan tê. Ew yek berê jî hatîbû destnîşan kirin, ku Încîl dewlemend e bi gotinên pêşîyan. Dibe ku ew rewşa di dereceya bilin de alîkarî kiriye, ji ya ku mirov bawer dike. Ku popularîteya wê kitêbê were destnîşan kirin, ya ku nayê guhertin, ya neguherbar li cem tebeqeyên kûr yên xelkê û wê bi aqil tije bike û bi wê stîla bedew, ew a ku xwedîyê qet nebe di wî zimanê wan tercûmanên kavin; yê bihêz, bitesîr û tonxweş de. Û ew gelekî jî balkêş e, ku bê dîtin, ku bê keşif kirin, bê çawa zemanê geş bûna gotinên pêşîyan, gelekê caran li cem xelkekî, li hev hatina bi ew zemanê mezinahîyên, yê hundirî û dervayî re girêdayî ye. Rewş welê bû, li cem hebrêyîya (yahûdîya), li ba yûnanîya û romayîyan û dawîyê jî li ba îspanîya û fransîya. Gelekê caran vejîna, renesansa helbestnivîsîna gelêrî jî, li cem xelkekî, teqabilî mezinahîya wî ya neteweyî dibe, an jî biserketina gelêrî.
Di edebîyata bedew de carinan gotinên pêşîyan bi yekcarî wendabûyî ne, di hin rewşên din de zêdetir rû didin, xuya dikin. Di zemanê mezinahîya edebî ya Îspanyayê de, îspanîyan di dawîyê de, welê bikaranînek mibalaxe kirin ku; Cervantes di Don Quijote de, bi temamê çekên îronîk û tinazî êrîşî wan dike. Li ba Shakespeare jî gotinên pêşîyan mîna lîstika gotinan û ew gotinên gelêrî, yên bitesîr zêde têrhejmar in. Ew yek li cem Dickens ji welê bû. Li cem Shaw, di ”Sankta Johanna” de, dîsa li wirê jî mirov wan dibîne. Luther, sohbetê, yanî axaftinê xwe yê masê (bordssamtal) bi gotinên pêşîyan karakterîze dikir, an jî pir wan bi lêv dikir û li cem gelek nivîskarên Almanî, dîsan eynî hez kirin bo gotinên pêşîyan peyda dibû. Bo nimûne li ba Schiller. Li Fransa, di sedsala 18an (1700 talet) de, hikim kirinek welê pir, eleqeyek werê xurt ji bo gotinên pêşîyan hebû, ku temamên beşê şanoyê, teyatroyê dihatin nivîsandin û dihatin lîstin, pêşkêş kirin û lê wê derê, dîyalog ji gotinên pêşîyan pêk dihatin. Tev bi gotinên pêşîyan dipeyivîn. Û di dawîyê de, ew bû mîzacek nebaş. Bi ser wê yekê de, daxwazek, hewesek li ba ronakbîra peyda bû, ku ew maxima, yanî hizirên manîdar, wecîze bibêjin û binivisînin. Maxîmên, an jî wecîzên La Rochefoucauld, tê gotin ku Montesquien gotîye; ew wek gotinên pêşîyan yên xelkê ne. Dîsa jî herî xurt, gotinên pêşîyan û gotinên pêşîyan yên bihenek, di edebîyata bedew de, li cem nivîskarên Silavî tên temsîl kirin. Bo nimûne; Tolstoj, Dostojevskî, Maxim Gorki û Reymond, yê ku xwedîyê berhema bi navê ”Yên Gundî” ”Bönderna” û ew ya ku xwedîyê xelatwergira Nobelê ye, ji derveyî wê îcrakirina mikemel ya nimûnên tîpîk bi Polonî, yan jî bi giştî gotinên pêşîyan yên Silavî. Di wê edebîyata bakur (nordiska litteraturen) de, mirov gotinên pêşîyan keşif dike, yê ku bi taybetî jî, hatine bi kar anîn, li ba Holberg, li cem Björnsson, li ba Tegnêr – bo nimûne di Çîroka Fritiof (Fritiofs Saga) de, li cem gelek ji Gotîyan (Göterna), di vegotina jîyana xelkê de, li ba Almqvist, di hin romanên Strindberg û pîyesên wî de û li nîk Albert Engström. Fabian Månsson di vegotina, di teswîra kirina xwe ya serdema navîn de, gelek gotinên pêşîyan yên bi hêz û bi naveroka xwe dewlemend berhrv kirîbû.
*
Aniha ku mirov bipirse, bê ew ên aqilmend, lêkolîner, berhevkar û yên ku bi edebîyata bedew ve mijûlin, ku bikaribin tiştekî di derheqê gotinên pêşîyan de bibêjin, hingê belkî jî ya herî rast ew e, ku, pêşî hinekî behsê li ser ew ên herî kavin, ji wan lêkolîneran bê kirin. Hîn li cem wan nivîskarên klasîk, yên yûnanî û romayîya berê peyda bûne, weke ku kêlîkek berê jî hate gotin. Entereseyek xurt hebû, ji bo gotinên pêşîyan. Pytagoras, Aristoteles, Theophrastos li ser yên kevin dixebitîn û wan gotinên pêşîyan yên nû karakterîze dikirin. Bi eynî awayî Plutarkos û Caesar. Lê herî zû, wexta ku mirov tê ber bi serdema navîn de, mirov entereseyê ji bo gotinên pêşîyan keşif dike, wilo xurt hewildan tên çêkirin, da ku ew sîstematîk bêne berhev kirin, ew bêne bi rêk û pêk kirin û saz kirin, li ser wan tê xebitandin û ew bi hev re tên miqayese kirin. Ew a piçekî jî girêdayî bû, bi wan entereseyên dînî yên mezin ve, yên ku serdema navîn karaterîze dikirin. Dema navîn tu caran ne ew şeva tarî bû, ya ku gelekan dixwestin, dixwazin welê nîşan bidin. Ji gelek alîyan de, dema navîn ew a herî enteresan e, ji qonaxên wan deman; tije bi tevgêrên gelî yên bi hêz, barkirî, tije bi fikirên biqudret, dewlemend bi pêşveçûnên qerase, mezin, û şexsîyetên mezin yên afirander, yên peydaker. Serdema navîn rê vekir ji bo gelek tiştên nû. Di wexta dema navîn de, helbestnivisîna gelêrî jî geş bû, hem ya dînî û hem jî ya dinyewî. Pirs ew e, ger ku tu caran helbestnivisîna gelêrî werê girin aktuel an jî di rojevê de bû, weke ku di wê demê de. Gotinên pêşîyan jî aîdî helbestnivisîna gelêrî (folkdiktning) ne. Bi taybetî ew rahibên manastra bûn, yên ku dicivandin, ji devên xelkê berhev dikirin û li ser wan dixebitîn, an jî, belkî jî, bi serê xwe gotinên pêşîyan dinivisîn. Fabian Månsson yê ku ji bo romanên xwe yê dema navîn, bi awayekî xîretkar li arşîvan digerîya, lêkolîn dikir, di dû xebata xwe re, nivîskar gihîşte wê qeneetê ku piranîya ji wan gotinên pêşîyan û gotinên pêşîyan yên bihenek û yên ku hîn jî dihatin bi kar anîn, ku koka wan digihîşte; keşa, rahiba. Wan, yanî ew keşa û rahiba, ji ew mîratwergirtîyên, uslûbê axaftinê, teabîr, yên ku ji nifşan û bi vir ve li ba xelkê, tercîmeyî latînî dikirin. Gelekê caran pir bi awayekî azad, carinan bi mîzaha latînîya serdema navîn (munklatin), li wir qafîye û lîstika gotinan zêdeyî pêwîstîyê bûn û helbest dinivisîn, herweha gotinên pêşîyan yên nû bi latînî, yên ku paşê dihatn neqil kirin û diketin jîyanê û zimanên xelkê. Rahiban gotin venedişartin, rasterast digotin, bi taybetî ne bi latînî. Hêz û tesîr ji wan nediçû, wexta ku ew tercîme dibûn û dihatin ser lêvên, diketin nav devê gundîyan, zenaetkaran û leşkerên welat. Lê ew ji min re bêaqilane xuya dike, wek ku hin wê dikin, ku bêvila xwe biqermiçîne ji ew deqarûbûna, zimanazayîya û mistehçeniya, ku bêguman gelek ji wan gotinên pêşîyan yên ku dema navîn karakterîze dikin. Li cem gelek ji ew gotinên pêşîyan, yên ku ji wan re mistehçen tê gotin, di wan de karakterekî welê tîpîk, stîlek werê sabit û minasib, dengvedanek wilo xweş, ku ew bi zimanê xwe jî aîdî wan gotinên pêşîyan yên herî başin.
Ji derveyî rahiban jî, di wê demê de, gotinên pêşîyan pir dihatin bi kar anîn û karakterîze kirin, mesela ji alîyê yekîtîya esnafan û yekîtîya zenaetkaran, ji alîyê leşkeran, ji alîyê nivîskeran, di nav ew hawirên, yên ku hertim serên zîrek, jîr û zimanên şên ji wan peyda dibûn û yên ku xwedîyê daxwazek cihê, ji bo ku wan xwe karakterîze bikirna.
Ew ê herî mezin ku di temamê zemanan de gotinên pêşîyan berhevkirîye û wan tefsîr kirîye Erasmusê ji Rotterdam e (Erasmus av Rotterdam), hûmanîstê mezin yê serdema navîn, yek ji wan şexsîyetê herî pêşçav bo dema nû, wek fîlolog ji dahîyane, nivîsyar, neqaş û hunermendê stîlê. Di kitêba xwe ya bi navê ”Adagiorum Chiliades”, ya ku zêdetir bi navê Erasmus Adagia dihat nasîn de, wî gotinên pêşîyan ên antîkê berhev dikir û cîyê wan bi awayekî minasib û hunerî diguhert û wan tefsîr dikir. Di sedsala 16an (1500-talet) de li Almanya bi awayekî jêhatî, dest bi berhev kirina gotinên pêşîyan yên germanî û bi taybetî jî yên almanî hate kirin. Di nav ew ên lêkolîner û yên ku tefsîr dikirin de, ku navê çend heba ji wan bê gotin; Tunicius, Agricola, Bebel û Seb. Frank di sedsala 16an de, Eyering, Petri û Lehmann di sedsala 17an de, Blum di sedsala 18an de û Wagner, Körte, Eiselein, Simrock, Binder, Wächter û ew herdu Dürringsfeld, di sedsala 19an de. Di xebata Dürringsfeldan, ya pir enteresan û tîpîk de jî koleksîyonek dewlemend ya gotinên pêşîyan yên bakur (nordiska ordspråk) hene. Bi nisbetî yê almana – evana, herweha xwedîyê ferhengek gotinên pêşîyan ya Wander e, ya ku bi 300 000 gotinên pêşîyan yên almanî ye – edebîyata xelkên din feqîr e bi pêk anîna û li ser xebitîna koleksîyonên gotinên pêşîyan. Ji pisporên gotinên pêşîyan ên îngilîzî; Howell di sedsala 17an de, Mapletoft di sedsala 18an de û Hazlitt di sedsala 19an de û ji îskoçya Hislop, ji Fransa Meurier di sedsala 16an de, d´ Humiêre, abbê Tuet, Quittard, de Lincy, Delanoue, Bladhê û Canel – evana tev di sedsalên 18an û 19an de feal bûn û yê ku dawîyê hate behs kirin, bi taybetî jî gotinên pêşîyan yên Normandî berhev dikir û dinivisî û di nav geleka ji wan de, dibe ku tabîî be, ku şibandinek xurt hebû, bi wan gotinên pêşîyan yên bakurî (nordiska) re. De Montargis di sala 1791ê de koleksîyonek gotinên pêşîyan, yên bi qafîye weşand. Ji bisporên gotinên pêşîyan yên fransî, divê bi taybetî bê qal kirin, mesela yê di sedsala 18an de wek Cormantel. Di nava îtalîyan de, dîsan divê bê destnîşan kirin; Varini di sedsala 17an de û di nav ên îspanî de jî, Nunez di sedsala 16an de. Holanda cîyekî balkêş digre û ya ku navdar e, ji bo Harrebomêe ya xwe, ku pirtûka gotinên pêşîyan yên holandî ye ”Spreekwoordenboek” ku hatîye weşandin. Li Danîmarka koleksîyonên Per Laale di sedsala 16an de, ên Peder Syv di sedsala 17an de û di sedsala 19an de ên K. Molbech, E. Mau, Fenger, Kristensen, Ditlevsen û gelekên din. Lê Norweçê J. Aasen rêberîya xebata berhevkirina gotinên pêşîyan kirîye û ew qismî bingeha xwe ji berhevkarên jêhatî ên heremî sitendî ye, li Îzlanda jî Gudmund Jonsson. Li Finlandîya, li wê derê enteresek pir baş ji bo helbestnivisîna gelêrî (folkdikting) hatîbû veqetandin û li wir berhema pêşevan, rênîşander ya E. Lönnrot û koleksîyonek şahane ya gotinên pêşîyan yên siwêdî li Fînlandîyayê hatîye çapkirin û ji alîyê V. Solstrand ve hatîye redakte kirin, kom kirin û weşandin û bi wezîfedarkirina komela edebîyatê ya siwêdî ku li Fînlandîyayê ye û ya ku xebata wê hêjayî hemû teqdîrê ye.
Aniha ku mirov ji evana û hin lêkolînerên din yên navdar bipirse, bê ka gotinek pêşîya çi ye? Mirov ê pir bersîvên cihê bigre, an jî bibîze.
Ew Rotterdamusê mezin dibêje: Paraenia est celebre dictum scita quapiam novitate insignit, yanî: Gotinek pêşîyan ristek e baş naskirî an jî ji alîyê giştî ve tê bi kar anîn û bi formê xwe yê herî baş ku hatîye îfade kirin e.
Sebastian Frank dibêje: Li cem wanê berê gotinek pêşîyan dihat wê manê; gotinek kurt û biaqil, yekûna bazirganî û awayên jîyanê di jîyanê de.
Ew gotinên pêşîyan yên xwezayî kurt û balkêşin, ew gelek caran bi teşbîh dipeyivin. Li cem temamê netewa û zimanan, aqilê ew ên biaqil, di ewan gotinên gêşîyan yên kurt de veşartî ne, wek ku çawa hemû aqilê dinyewî û ebedî, xwe di sindoqên girtî de diparêzin. Di nav hemû biryar, qerarên bêfeyde vala û gotarên însanan de, qet tiştek ne rasttir e û dîyar û miayen e, ji ew gotinên pêşîyan, yên ku tecrûban hînkirîye û dîsa yên ku xwezayê û aqil nivisîne û ew xistine dev û qelbên temamê însanan. Wexta ku yên berê di bersîvekê de, di yekûna hemû tiştî de, dixwestin ku giringîya jîyanê ya mezin, qerase û biqudret derxitana der, hingê wan gotinên xwe yên pêşîyan dihûnand, yanî digotin. Werê tercime dikir ditina xwe, di derheqê gotinên pêşîyan de, di berbanga dema nû de, ew ê kal ê Almanî, yê ku koleksîyona gotinên pêşîyan çêdikir.
Howell dibêje: gotinek pêşîya divê ku xwedîyê sê xisûsîyeta be: mane, kurtî û xwê (yanî tahm). Nivîskarê din jî hejmara sisê bi kar tînin, lê xisûsyetên wan tên guhertin, ji ”deng, ton, stîl û xwê” heta ”bedewî, hêz û dereceya tahmê”. Xwê, yanî tahm li cem teva heye, îcadmend li ba axlebê wan û kêm gotinî li cem gelekan. Spehîtî xisûsîyetek e, ku tenê kêm kes qal dikin û dîsa jî, gelek gotinên pêşîyan dagirtîne bi dewlemendîyek û bi xweşikahîyek zelal.
Em ê di dû re, li wan bispor û erbabên gotinên pêşîyan, ên Siwêdî vegerin.
*
Ger ku mirov kurtayîyekê bide, hingê mirov dê belkî bikarîbe bibêje ku gotinêk pêşîyan ew e, ku bi çavdêrîyek û tecrûbe, ava kirina ristek, ya ku ji hêla giştî ve muteber, minasib hatibe fikirîn, bi kêm gotin – cûreyekî stîlek kêm peyiv – ku hatîye karakterîze kirin, ya ku jîyaye yan jî ku di devên xelkê de hîn jî dijî. Gotinek pêşîyan epîgramek xelkê ye. Ew gotinek e, ya ku bi ton, dengvedan û rengê xwe, biaqilê an jî bi bedewîya xwe bask girtîye, ya ku wê xwe di hafiza, di bîra xelkê de helandiye, bi rêya arê xwe an jî bi peyiva xwe ya bitinaz, ku bi zimanê xelkê lîstiye. Gotinên pêşîyan helbestên xelkê ne, pir kêm caran bi awayekî şayîk kirî, zêdetir caran bi şewqa xwezayî, bi kêfxweşî dagirtî, tezetî, biaqiltî û bi bixar derxistina, hêza ji axa biber, bi carekê hatîye mohr kirin; hem bi bêberî û hem jî bi biberî, nîşandana jîyana mirovan û qedera wan di temamê rewşan de. Ew bi carekê perçeyekî ji yek kevin, ku qismî şaîrtîyek qelîyayî ye, bermayîyên kilaman û kahîntîya şaîrên xelkê, yên ewil û kesên kahîn û ji dervayî vê, wan zîlên, şitlên ebedî bo yek nû, ji bo ku ew bi gotinên pêşîyan re û yên ku digel kulîlkên daristanê, ên ku her payîz dimrin û her bihar dîsan zil didin. Ew lîstikek bi gotina ye, lê lîstikek ku cidîyetek mezin di bin de. Ew wecîze û maxîmin, yanî qaîdeyên jîyanê ne di zimanê xelkê de, ji ku bawerîyek mezin bi başîyê, saxlemî , optîmîst, xweşbînîyek xurt û îşteh bo jîyanê, ji ku dijwarîyek û rexneyek sert ji wê tinaza tahl, tinazek dijwar li raserî însana, li cem hin xelkan bi mîzahê nerm bûne, wek ku ne kêm caran ew dibin henekên hirçikî, henekên kerkî (galghumor). Di gotinên pêşîyan de, wek ku lêkolînerekî kevinar jî gotiye; hikumê zanyarîya xelkê hatine bi cî kirin. Tebîetên xerab, hişk tên rexne kirin, fazîlet, rûmet bi mertal re tên hildan. Zalim û zordest rastiyê dibihîzin. Ew yên ku pesinê xwe didin, yanî yên fortek; ji ketina xwe ya ku tê, hayedar dibin. Ew ên ku kar dikin, xweş dimeşin, ji bo edaletê têkoşîn, ya rastî ew kêm dibin xwedî îqtîdar û şewqa der, lê belê ew wijdanên xwe yên paqij û rûmeta xwe, bêleke diparêzin.
Gotinên pêşîyan wek e aksîyoma (îdîaya teorîyeke bingehî) xuya dikin. Ew ji kategorîyên îdîayan teşkîl in. Ew guh nadin îstisnayan. Ew qaîde ye, ya ku li keviran tê kolan. Lê carinan diqewime ku, ew guhertina îstisnayê xwe bilind dike, li dij derdikeve û heyfê distîne, an welê ku ew xwe li ba wê gotina pêşîya eşkere asê bike, wek dûvikek, an jî carinan wek dûvikek bi mîzaheke bi çiva terîyê, yan jî wilo wek îstisnayek ku ji xwe re gotinek pêşîya, ya nû, bi xwe biafirîne, çêke, werê kategorîk wek yê berê. Ji ber wê, qorek temam yên gotinên pêşîyan ku li hember hev şerker, ters, yên ku bi hev re di şerekî bêhûde dene û yê ku tu yek ji wan bi ser nakeve, ji ber ku herdu jî biheq in, herdu jî ew guhertina nakokîya, tersîya jîyanê, ya ebedî nîşan didin. Ji giştîkirinekê û ji hin bûyerên pir xerab, ji neheqîyan, an jî biserketina kiryarên ku bi awayekî, yekî din dixapîne, ew, yên ku wek gotinên pêşîyan yên xerab tên bi nav kirin, peyda bûne, bo nimûne; hîlebazê herî mezin, xwedîyê şansa herî mezin e. Herkes diz e di tevgêra xwe de û hwd. Lê ku mirov ji nêz ve li ser van gotinên pêşîyan bisekine, bifikire, dêna xwe bidê, wê gavê mirov dê keşif bike, ku ew her çendî ku giştîbûnek neraste, lê wek qaîde di wan de hin pîvanên rastîya ku bi tecrûban dagirtî hene. Eger rewş ne wilo ba, dê ew ê navûdend nedana, lê belê bimrana. Peyda bûna wan, îzah dike ku, muhtemel e wek têkoşîna şer, qorek ji îstisna ku li dijî qaîde ne.
*
Gotinên pêşîyan dişîbin ew cihûyê ku digere. Ew misêwa di seyahatê de ne. Beşê herî mezin ji gotinên pêşîyan, weha xuya ye ku, û muhtemel e ku hîn di destpêkê de, hevbeş bûye ji bo hemû xelkan û hertim ew welê bûye. Lê formên wan hatine guhertin û gerandin. Bo Rojavayê Ewrûpa, gelek ji wanê herî naskirî, muhtemel e ku bi wan legîyonên romayîyan re hatibin û bi ew, yên ku qanûn bi cî tanîn, bi wan mîsyonerên xiristîyan re, bi ew pêlên koçê xelkên re, bi ew xelkê cihû, yê ku li xerîbîyê belav bûye re û yên ku xwedîyê dewlemendîyek û edebîyatek gotinên pêşîyan ya geş bûne, ne bi tenê di Încîlê de, lê belê herweha di Tewratê û Mîdraschê de jî. Ereban jî bo Rojavayê Ewrûpa, wilo xezîneyek mezin û dewlemend ji gotinên pêşîyan, ji yên Welatên Rojhilat neqil kirine. Mumkin e ku ew edebîyata îspanî û ew zimanê xelkê yê îspanî, ku xwedîyê zengînîyek zêde ye, bi gotinên pêşîyan, bi piranî girêdayî bi wê tesîra bû, ya ku hem cihûya û hem jî ereban bi cî anîn. Ew kapasîta mirovên Welatên Rojhilat, yên ku di teşbîhekê, şibandinekê de, peyda kirina şiklê îfade kirinek minasib, lêhatî ji bo observasyon, yanî çavdêrî û lênêrîn, gelekên caran ew di wan gotinên pêşîyan de, îfşa dikin, eşkere dikin. Hatîye gotin ku, wexta ku cihû ji Îspanyayê hatin derxistin û bi sed hezaran hatin belav kirin, li seranserê dinyayê, hingê gotinên pêşîyan bi derbekê ve, ew bûn xwedî belavbûnek pir mezin. Qismek ji wan cihûyên qewirandî, an jî bi zorê bi dûr xistî, bo nimûne; bacarê Selanîkê ava kirin û di demeke kurt de, li wan derûdorên, di wî devera, di wî qismê dinyayê de, dewlemendîyek pir ji gotinên pêşîyan, yên nû derdikevin holê, derdikevin meydanê, yanî xwe nîşan didin, yên ku berê ew ne dihatin nasîn li wê derê. Bi seferên karwanên xaçperestan û bi wan rêyên nû, yên bazirganîyê re, gotinên pêşîyan xwe bi lez belav kirin. Mirov ê, ku mirov bixwaze dikare bibêje, ku gotinên pêşîyan didin pey dûva sê ”K”yê mezin; ”Kyrka med kloster”, yanî; Dêr û manastir, ”Krämare och kriget”, yanî; Şer û bazirganî.
Ew meşa wan, belkî jî beşê herî enteresan teşkîl dike, ya di derheqê gotinên pêşîyan de. Bê çawa ew ji xwe re rê vedikin, di ser deryayan re û di çolan re, zora temamê zehmetîyan birin û li dij mirinê bi xwe, derketin. Di wê meşa xwe ya ebedî de, gelek caran ew kirasên, cilên xwe diguhêrin, mîna ku ew dev ji wan kerpalên xwe, yên kevinbûyî berdin û kincên nuh bigrin, bistînin, wek wan xelkên ku ew wan zîyaret dikin. Li cem hin xelkan, rengên cilan dibe cûn, xwezayî û hêsan, hema hema xizan, hejar. Li ba hinekî din, ew dikarin bi her cûreyên rengan biçirisin û kulîlk lêkevin, carinan bi dewlemendîyek werê, ku ew gotinên pêşîyan, piçekî ji wê karatera xwe ya xwe ser bê par dimîne. Li gel vê jî ew formê ziman yê hunerî, di dereceya herî bilind de, ji ku mirov bawer dike, li cem gotinên pêşîyan dimîne, mewcûd e, ji peyivgerandina ku di derheqê karakterîze kirin bi xwe, ji hêla destên zane ve hatîye kirin.
Herweha, eger ku formê gotinên pêşîyan di meşa wan de tên guhertin jî, lê dîsa jî naveroka wan xera nabe. Wek qaîde, ji bo ku nuans û hin ecêbên neteweyî carinan bikaribin bên şopandin, herweha di derheqê naverokê de. Tibabek mezin ya ji varyantan peyda dibin, nîşandana rewşa herêmên cografîk yên cihê cihê, jîyana pîşên, meslekên cuda, tecrûbeyên nû bi destxistî, yên însanan û hwd. Gotinên pêşîyan, ne bi tenê digerin di ser nijadan û sînorên, tixûbên netewan de, di ser derya û beşcîhanan, kontînentan de, ew di zemanan de jî dimeşin, bi rêya nifşan, jenerasyonan û di wan meşan de, misêwa varyantên nû li wan zêde dibin. Lê bi temamî gotinên pêşîyan ên nû jî çêdibin. Gelek ji wan gotinên pêşîyan jî dimrin, di wê rêwîtîya di nav xelka û zemanan de, wê gava ku ew bersîva naveroka xwe nadin, pêdivî, îhtîyaca xelkekî an jî îhtîyaca demekê, yan jî ne bi rêya formê xwe yê nenormal û xerîb, ji bo ku ew ebedî xwe bi zimanê xelkekî ve dax kirîye, zeliqandî ye – û ew ên ku dimrin, dikevin nav erdê biber – lê hîn bêtir, zêdetir jî ew çêdibin ji nav dilê însanan, yên ku ew ebedî wek erdek bakîre ye. Ew jî dibe ku gotinek pêşîyan, ya ku dikeve nav erdê û zemanekî dûr û dirêj li wir jibîrkirî dimîne, ji nişka ve, bi derbekê re, dîsan ji nû ve zîl didin der, şîn tên û ji nû ve ruh digre an jî ji sîrkulasyonekê vedigere, bi şûn de tê, bi an jî bê nîşan û marke, di dû odyssêya xwe, yanî di dû rêwîtîya xwe, ya dirêj û bi gelek tiştên hêjayî dîtinê û macera û serpêhatîya.
Gelek lêkolîneran miqayese kirina komên, yekkirinên gotinên pêşîyan, yên ji ew xelkên cuda, varyantên, cureyên û nuansên wan kirine. Wek ku welê, behsa gelek ji wan, berê jî hatibû kirin. Û hîn jî li vir, dikare careke din bê balkişandin ku; Tapp, yê ku hîn di sedsala 16an de, yên Almana bi ew ên antîkên re miqeyese kirîbû, herweha Monosini, yê ku ew ên îtalî bi ew ên yûnanî yên kevin û ên latînî re miqayese kirîbû. Matras salekê miqayese kir (1630), yên ku li Kopenakê, di kitêbekê de hatin çap kirin, ew gotinên pêşîyan yên danîmarkî, almanî, fransî û îtalî. V. Gaal ê Awistûrî û Caroline Ward ya îngilîzî, kitêbên miqayesekirina gotinên pêşîyan û yên giring nivîsandine, yê pêşî di navbera şeş û yê paşê jî di navbera pênc zimanan de. Celakowsky miqayesa gotinên pêşîyan di navbera hemû zimanên Silavî de kirî ye. Grubb (di nêz de li jê rê) û Marîn yê siwêdî jî herweha di derheqê aqilmendî, qurnazî û bi awayekî jêhatî ew gotinên pêşîyan yên bakur (nordiska) (û bi tertîb ên siwêdî) miqayese kirîne, bi gotinên pêşîyan, yên ji gelek zimanên din re. Li derveyî pêşbirkeyê, divê herweha li vir dîsa jî ew herdu Dürıngsfeld, yên ku li pişt ew kitêba, ya miqayese kirina gotinên pêşîyan ku aktuel dike, ji 230 cure ziman an jî devok (munarter), yên cuda, cihê, yanî yên ne wekhev.
*
Ku mirov ji nêz ve li gotinên pêşîyan binêre an jî lêbikole, dê mirov wê gavê keşif bike ku, ew gelek caran, ew fikir in, refleksîon in, izahet, rexne, têbînî, encam û netîce, yên di derheqê rewşa xwezayî, ew bûyerên hêsan ên jîyana rojane ya di derheqê; alet, amûret û alavên xebatê û hwd. Wek wilo, yanî bi vî rengî, ew tiştekî zêde ji me re nabêjin. Lê di pratîkê de bi kar anîna wan, ya di jîyana civakî, sosyal, exlaqî û manewî de, ew hemû panahîyên, rûberê fireh ji tecrûbên berhevkirî ên mirovahî, însanî, biaqiltî û rastî, yanî heqîqetê vedikin.
Gotinên pêşîyan bi teswîr in, bi wêne ne, ew bi wêne û bi teşbî an jî şibandin dipeyivin. Xweza ew hostê ewil bûye, yê ku fêr kirî ye û ew jîyana rojane yekî din. Bi rêya wateya, maneya wênên xwe jî, gotinên pêşîyan gelekên caran ew dibin du wateyî, du maneyî û carinan jî pir maneyî û ne kêm caran ku ew pir dişibin wan tiştonek, yanî têderxistinokên gelêrî, yên ku ew jî beşek, şaxek ji helbestnivîsa ku jê tê hez kirin, ya gelêrî ye. Gotinek pêşîyan dikare werê bimaharet karakterîze bibe, ku ew dikare di gelek herêmên, yên ku bi temamî ji hevûdu cuda, ji hêla civakî û etîk, exlaqî de, di pratîkê de bêne bi kar anîn. Carinan dikare di gotinek pêşîya, ya ku herî sade xuya dike de jî, tê de wek mîrarî ya, încî ya di sedefa deryayê de, fikirek ji krîstalekî çirisî, şewq an jî pêkenînek, mîzahek ji hostetîke şahane, yanî ya herî baş, listikek gotina hebe. Lê li wê derê dikare tiştekî vekirî û neminasib, yanî mistehcen jî hebe, yê ku ew ne hindik caran derbasî ew bêedebîyê, xerabîyek, gotinek ne çê, bi ew derzîya mêşa herî bijehrî. Bê guman, li vir gelekên kore û pahn jî hene, an jî gotinên pêşîyan ên ne kamil, lê di derheqê ew ên nîvçêbûyî de, yan jî yên seqet, mirov dikare bêyî ku şaş texmîn bike, bibêje; ku ew ne kevin in û ne jî ku jîyanek dirêj li pêşîya wan e.
Ew formê gotinek pêşîya ya hosteyane, hertim sade ye, hêsan e. Ew a sade, ew a mezin e, li vir û hertim. Îhtîmalek dibêje; ji bo ku fikirek, gelekê caran bûye gotinek pêşîya, ew tam bi sadeyîya xwe, ya minasib, di cî de û bi formê ku bi tonek tijî, tonek bi zingînî ye. Wexta ku ew ji bo hilgirtina fikirekê, kirasekî minasib peyda dike, tê dîtin ku gotinek pêşîya bazdide pêş Pallas Athene, ji serê Zeus.
Hin hene, ew ên ku bawer dikin, ku bo gotinên pêşîyan, bi tenê divê ku uslûbê axaftinê û teabîrê welê bêne hesibandin, yên ku xwedî wêne an jî dumaneyî ne. Hinî din dîsan difikirin ku hew yên welê, ku ji alîyê giştî ve tên bi kar anîn û ji hêla giştî ve tên nasîn û ji alîyê ew xelkê heqîqî, rast, di welatekî de, gotinên pêşîya ne. Mirov dikare, li gel vê jî bi zorê tiştekî welê, qaîdekî ku di berjewendîya civatê de, bi rêz bike. Hin berhevkarên gotinên pêşîyan, dîsan jî, dibe ku ew çûbin hember, alîyekî din, yê dersînorî, di wê de ku wan têkilatî, minasebet di nav de hesibandin e, herweha ew uslûbê axaftinê ên herî piçûk, negiring ji banga ew ên herî rojane, adî, basît, li wê derê, tam, bi temamî tu penç nikarin bên keşif kirin.
Gelek pê mijûl bûne ku gotinên pêşîyan dabeşî, taqsîmî grûpên cuda bikin. Di dû vê re, dê ez ê ji nêz ve nekevim nav (dibêje F. S.). Mirov divê ger ku minasib be, li gel vê jî bikaribe du cure zelal, eşkere ji hev veqetîne: ew ên giştî, yên ku mahne, wate didin fikirek e, exlaqî, civakî an jî pratîk, eynî heqîqet li her deverê, gelekên caran ew pir kevin in; û ew ên taybet, yên ku ji hin bûyerên dîrokî çêbûne, ji bi kar anîna herêmekê derketine pêş, an jî ew koka xwe ji çîrokek taybet, pirtûka qanûna û hwd digrin. Ev gotinên pêşîyan yê ku dawî hatin behs kirin, wek qaîde aîdî zemanekî dîyar, cî an jî tore, yanî kevneşopî ne.
*
Di derheqê ên Siwêdî de
Berî ku niha em derbasî ew gotinên pêşîyan ên siwêdî bibin, belê, em pêşî binêrin bê ka ew ên berhevkar û lêkolîner kî bûne, yên ku bala xwe dane ser vî beşê, ji ew helbestnivîsîna (folkdiktning) siwêdî. Hîn di sedsala 17an de, gelek koleksîyonên gotinên pêşîyan ên siwêdî (Svenska ordsedbar eller ordsaghor), hatine weşandin. Ew yê ku berê, ew gotinên pêşîyan ên siwêdî kom kirî û zêde bi kûrahî miqayese kirî ye, ew ê xerîb û balkêş serokbacar, serokbeledîye; Chr. Grubb yê li Kalmar bû. Kitêba wî; Penu proverbiale ya ku cara ewil li Norrköping û di sala 1656 de hatîye çap kirin û ew bi awayê xwe giring û ji yê pêşevan e.
(Lê di derheqê hem sala çap kirinê û hem jî cîyê çapê de, Per Erik Wahlund, di pirtûka xwe ya bi navê: Osed och ordsed de, wanî dinivisîne; Grubb cara ewil ne di sala 1656an de û li Norrköping, lê belê li cem Daniel Kämpe û li Linköping û di sala 1665 de çap kirî ye).
Yekî ji biserketina xwe piştrast,Törning ji Göteborg, piştre ew koleksîyona Grubb temam kir, kamil kir. Di kêtêba xwe ya bi navê Ludus Literarius de, yê me ê navdar, qewlnivîs û lêkolînerê ziman Jesper Swedberg, gelek ji wan gotinên pêşîyan yên me, yê herî karakterîstîk civandî ye. Swedberg wê xebatê, wek ku tê zanîn di dawîya sedsala 17an û di destpêka sedsala 18an de îcra kirî ye. Di parastina teza xwe de, ya li Uppsala û di 1716an de, parastî ye Beronius û yê ku pişt re bû serekmetran, di ew teza xwe, ango lêkolînek zanistî ya bi navê; De Proverbiis de. Lêkolînerê ziman yê herî pêş, yê sedsala 18an û yek ji wan rojnamevan û nivîskarê herî baş Johan Ihre, di berhema xwe ya mezin, Glossarium Sviogothicum (1769) de, bi eynî awayî, wî jî xwe bi wan gotinên pêşîyan yên siwêdî re mijûl kirî ye. Dîroknivîs Sven Lagerbring jî, di kitêba xwe ya bi navê Svea Rikes Historia (1769-83)de, bi xezîna me ya gotinên pêşîyan re eleqedar bûye û ji wê materyal hatîye anîn, ji bo ku biryar dana, nirxandina, mîzaca, tebîetê xelkê siwêdî û urf û adetên bo xelkê me, yê zemanên wendabûyî, bihurî. Di sala 1807an de, li Stockholm Lars Rohdin koleksîyona xwe, ya bi navê Svenska Ordspråk, yanî gotinên pêşîyan ên siwêdî, çap kir û yên ku hejmarên wan niha gihîştîye sê hezaran. Di eynî salê de li Göteborg Costen Rabe, kitêba xwe Ellova Hundra Ellova gotinên pêşîyan ên latînî û herweha bi wergera siwêdî jî çap kir, gelek di nav wanê çap kirî de, niha hatine bi kar anîn û wek ku ew bi temamî gotinên pêşîyan yên siwêdî bin. Di sala 1848an de, Alb. Bonnier koleksîyonek gotinên pêşîyan, yên belge kirî, di bin navê Runor de çap kir û ji alîyê Herman Levin ve, ji nû ve hatîye form kirin.
Di saxtîkirina, lêkolîna arşîvê de li Uppsala H. Reuterdahl belgekî, belgenamekî keşif dike, yê ku da xuya kirin, ku tê de zêdetirî hezar heb gotinên pêşîyan, yên serdema navîn hebûn. Mirov di lêhûrbûnek ji nêzîktir ve, ya li ser wan, keşif kir ku ew lîsteya bi siwêdî û latînî nivîsandî, divê ku ew bûbe bingeh ji bo, ew ên ku Per Laalê di destpêka sedsala 16an de çap kirî û ew ên ku kitêba gotinên pêşîya, ya ewil ya Danîmarkî ye. Reuterdal, ew tiştê ku hatîbû dîtin, yanî ew keşif, di sala 1840an de, di xebatekê de û bi navê Gamla Ordspråk på latin och svenska, yanî; gotinên pêşîyan ên kevin yên bi latînî û siwêdî weşand. Di sala 1865an de eynî nivîskar, pirtûkek bi navê, Den svenska ordspråksboken çap kir, ya ku bi piçekî zêdetirî ji sê hezar gotinên pêşîyan bû. E. G. Wensell di sala 1863an de kitêbek bi navê Två tusen Ordspråk, yanî Du hezar gotinên pêşîyan çap kir. Di navbera salên 1857-86an de, pîskoposê Öregrund K. Strömbäck bi zehmetîyek û xebatek dûrî aqilan ferhengek gotinên pêşîyan, ya bi navê; Svenkt-nordiskt ordspråkslexikon amade kir û bi naverokek – li gor rêza alfabeyê û gotinên pêşîyan yên siwêdî û navdar û naskirî miqayese kir; bi yên norwecî, danîmarkî, îzlandî, giravên Fer (Färöiska), almanî, fransî, îngilîzî, îtalî, latînî û yûnanî re. Welê bêqîmet û negiring em lê miqate bûn, lê hay bûn, ew xebata ku ji alîyê rêzek lêkolînerên navdar, yên xerîb, bîyanî ve, bicoş hatîye metih kirin, ya ku ew hîn jî ne çap kirî û li pirtûkxaneya qirql; Kungliga Biblioteket li Stokholmê dimîne. Di salên 1889-94an de, ew fîlologên li pêş, xuya; Axel Kock û K. af Petersens, xebata xwe ya di derheqê; Östnordiska och latinska medeltidsordspråk, yanî gotinên pêşîyan ên dema navîn û yên latînî û ên rojhilatêbakur, yên ku bi naverokek, ku bi lêhûrbûna metnekî, tekstekî rexnegir ji gotinên pêşîyan ên siwêdî, yên kevin weşandin. Gelek nivîskarên nenas jî, hin koleksîyonên hûrik weşandine. Ew profesorên û doçentên, Johan Lundell, Herman Geijer û Wilh. V. Sydow, bi rêya wan, ango ji wan nivîsên, weşanên redaktekirî, ji bo lêgerîna hafiza gelêrî û tişten din, alîkarî kirîye bo ew hişyarbûna entereseya, herweha ji bo gotinên me yên pêşîyan.
*
Di pêşgotina xwe ya bo “Svenska ordspråk” de Rhodin dike ku di dû Ihre û Lagerbring de, ku ”xelkê siwêdî ji zemanê kevnar de, herî pir xwedî zewqek û meyîldarî ji bo ew awayê xeberdanê, axaftinê, yê nezelal û yê wek tiştonekan, herweha ji bo gotinên kin û zimanê edebî, zimanê bitore”. Heke ku, her çiqas ku em nikarîbin bi Welatên Rojhilat re bikevin reqabetê jî; yên ku dergûşa gotinên pêşîyan e, bê guman ew xelkê siwêdî li gor mezinahîya xwe, ew xwedîyê xezîneyek zengîn û bê hempa ye, ya ji gotinên pêşîyan û gotinên pêşîyan yên bihenek. Lê hîn jî giringîyek mezintir ji pir cureyîyê, di ew rewşa têrhejmara wan de heye û bi rastî jî stîlek şahane, têgihîştinek îsabetkar û mîzah e. Bêyî ku zêde îdîaya neteweyî û mibalaxe, mirov dikare bibêje ku bi tenê pir kêm xelk xwedîyê koleksîyonek werê heqîqî, yên gotinên pêşîyan e, wek e ew xelkê siwêdî.
Ew gotinên pêşîyan ên herî kevin yên me, koka wan ji Havamal, Eddan, Qaîdeyên qanûna (Lagreglerna) (Juris Canones), Qanûnên herêmên cografîk (Landskapslagarna), Birêveberîya qebîlan (Hövdingastyrelsen), (Rimkrönikorna) û celeb bi celeb belgenameyên dêr û manastiran. Ji, li wan zêde bûna re, ew muhtemel qismî; ji Welatên Rojhilat bi meşê hatine û ji Welatên Başûr jî bi rêya bazirganan, mîsyoner û Vîkînga, hem wek bermayîyên ji Gotiyan û destanên qehremanîyê, yê Keltîyan, çîrok, stranên gelêrî û hem jî, bi ew lêvên gundîyên siwêdî, yên kevin bi xwe peyda bûne, wek fêkîyê ku ji tecrûba qezenc kirî û însîyaqa, ajoya hunerî. Li vir em leqay zimanekî kevin dibin, bi gelekê caran di roja îroj de û bi gotinên jibîrkirî. Ew gotinên pêşîyan yên kevin kurt in, hişk, sert, bihêz û dîsan naverokek xurt didin xuya, bi hunerî hatine hûnandin, wek şûrê mirovên berê ku di agir de zexm bûbe. Ew wek ku herkes pê dizane weke ku Viktor Granlûnd jî bal kişandîye di ”Svenska folket i sina ordspråk, Stockholm 1871” de, ew fêkîyên ewil ji hunerên helbestî, lîrîk yên eslî, yên ku peyda bûn û jîyana li ser lêvên xelkê. Ew nîşanî me didin, wan xirbên, kavilên serfîraz ji şaîrtîyek, helbestvanîyek pir kevin, ji wê dera ku azadî, serbestî, biaqiltî, mêrxasî, gernasî, evîndarî dihat teqdîrkirinê, ji ku hewayeke resmî, ji gotinên xweştahm, lezîz, li vê derê, şîna jîyana mirovan û kêfxweşî di çarîn, çarrêz bi awayekî hêsan û hunerî dihate teswîr kirin. Ew weke ku herkes pê dizane, dikarin li kêleka kilam, stranên kevin, wan çîrokan û stranên gelêrî bên danîn. Tam bi heq, tam rewa, yanî tam di cî de Granlund bal dikşîne ser, ku gava ew kronîkên, pêkenînên û çîrokên kevin behsa ew bûyerên derva dikin: şer û guhertina mîrî, (örlig), yanî ceng an jî cenga deryayê û serhildan, îsyan, weba û xela, wilo mirov leqay dibû di stranan û gotinên pêşîyan de, felsefeya jîyana ew ên kevin û cîhana fikirandinê, adetên wan, yanî urf û adet, zimanê wan yê wêneyan û yê mecaz û şîyana xeyalkirinê, fantazî. Ew bermayîyên ji kultura, çanda me ya herî kevin teşkîl dikin, yek e ku mîratê, mîrasê hemû xelkê, ya ku ji nifşekî derbas dibe bo nifşê din.
Di serdema navîn de, herweha li Siwêd jî gotinên pêşîyan yên nû çêbûn, lê zêde bûn û bi şiklekî pir mezin, hem ji şênîyên gundan û hem jî ji xebatek xîretkêş û aramî û hizûr, hem jî mirovên ku bi awayekî şên, biaqil, di ordîya de û hem jî di dadgehê de, hem ji keşe, rahib yên ku di kitêbxana manastirê de û hem jî ji bazirganan, yên ku ji bazarekê diçin bazarek din û hem jî bîyanîyên ku êrîşî nav welêt dikirin: garpîyan (Garparna), danîmarkîyan, hanseatîyan û ji netewên cihê cihê. Ev kategorîya ku dawîyê hate behs kirin, gelek gotinên pêşîyan yên pircureyî, ji welatên bîyanî bo me neqil kirin, bi taybetî jî ji xelkên ku li der û dora derya Baltikî, lê herweha ji başûrê Almanya, Holanda, Îngîltere û Fransa. Wexta ku Rhodîn dibêje, ku di îtalyanî de gelek gotinên pêşîyan bi nisbet û pevxistin, kompozîsyon wek yên me ên siwêdî ne û lê zêde dike, ku ew yek şahidî dike di derheqê serdana Gotîyan (Göternas) ya kevin bo Îtalya, ji ber wê yekê bêguman dikare li vir heqîqetek têde hebe, lê mirov divê bikarîbe îdîa jî bike, ku gelek ji gotinên pêşîyan yên me bixwe, ji Îtalyayê hatine, hem bi rêya Latînî û hem jî bi hevrêtîya bi ew zenaetkarên îtalî, keşe û rahiban, bazirganên bexşandinê (di dêre katolik de) û leşkerên kirêkirî, yên ku di serdema navîn de, bakur (Norden) zîyaret kirîbûn. Bi eynî awayî, bi bîyanîyan yên ji welatên din, hem di serdema navîn de û hem jî di dû re. Bi vî awayî, hêsîrên şerî, valonî (Valloner), bazirganên îskoçî û holandî û karkerên ku hikûmetên cihê cihê gazî kirî û fînîyên, ên ku li wan daristanên mezin bi cî biûn, bi xwe re bo me gotinên pêşîyan yên welatê xwe anîn; me gelek ji wan berhev kirin, hinek bê kirasekî nû, hinî din bi dilxwazî, hin jî bê dil ji nû ve şikil dan. Ew leşkerên siwêdî yên peyade ku vegerîyan mal ji ew cengên mezin yên zemanê berê – li Almanya, li Danîmarka, li Polonya, li Rûsya – carinan bi wergerên şaş û komik jî, ew neqlî malê dikirin, gelek ji wan gotinên pêşîyan, yên xelkên bîyanî û yên ku dawîyê ketin nav enbara, xizîneya gotinên pêşîyan yên me bixwe û ew xurttir kirin. Ne hertim xweşiktir û bi hunerîtir. Belkî, bilekis bi derbasbûna wan ên bîyanî, yanî bi dagirkirina wan gotinên pêşîyan, ji alîyê hunerî de bû wek balans kirinek. Gelek ji wanên bedew û bi nirx û yên ku gotinên pêşîyan ên eslî xwedî bûn, motiv tune bûna wan li cem ewên nû hîs dibû, herweha ew di dû re çûn ser formê xwe, yanî şiklê xwe girtin. Dîsa jî, herweha gelek ji wan gotinên pêşîyan ên ku pêsikandin, adapte kirin pir xweşin, bitahmin, biespirî, hazircewab, îronîk û tijî, dagirtîne bi mîzaheke bikêf û şad. Bere bere ew bi temamî bi ew xezîna gotinên pêşîyan ên kevi re helîyan.
Bi ew zemanê modern û pêşveçûnê ecêb mezin, bi teknolojîya komunîkasyonê ve, ew hevdudîtina kulturî, herweha herêmê din yên ku xwedîyê pêlek mezin ji binî ve, ya gotinên pêşîyan ên nû bi ser me de gupandin, rijandin. Berî hertiştî gelek gotinên pêşîyan, yên ku zemanê berê, tesbîta cîyê bi hin deveran kirî û bitenê bi dîyalekta, zarava peyda dibûn, li seranserê welat belav dibin û dibin malê hevbeş ji bo temamê xelkê. Ew yek, cî guhertina xebatkaran ji ber belav bûna endustrîyalîzmê, rê, kanal, co û înşaeta rêhesinî, ray, yên ku ber bi xwe ve kişandin û careke din ew bi koma karker ji xwe çeng kirin, avêtin, perçekirina erdê û ticareta kolonîya, bazirganî û mezin bûna trafîka deryayê, hêza kişandina, cazîbea bacaran, ew erka xizmeta leşkerîyê ya giştî, peyda bûna rêxistinên karkeran, çapemenî, karê perwerde kirina xelkê û hwd. Ew a tev bi hev re, yên ku bûne sedem bo pêkanîna, wek cûreyekî koça xelkê ya piçûk. Bi rêya peyda bûna, ji tecrûbeyên nû, dijîtî û nakokîyên sosyal û ekonomîk ên nû, bi rêya pêşveçûna xwezanasîyê, ji ber keşif, îcad û observasyonên nû di hemû alîyên jîyana mirovî, însanî de, hem gotinên pêşîyan ên nû peyda bûn û hem jî ew rewşên nû nîşan didan, hem gotinên pêşîyan ên kevin gelek caran kirasên nû digirtin û hem jî varyant. Ev gotinên pêşîyan ên nû, wek qaîde bi formê gotinên pêşîyan yên bihenek in, yanî yên ku; “wî got”, “wê got”, “gundî got”, “merengoz, necar got”, û hwd, ango yên ku bi wî şiklî dest pê dikin û diqedin. Herweha li wir jî, ew formê xwe yê gotinên pêşîyan yên kevin û paqij diparêzin û ew ên ku bi piranî bi formên xwe, ne kêmhunerî ne, jî ew ên kevin û bi naveroka xwe qelstir, lewaztir. Carekê, dîsa jî ew dikarin mîzaheke xweş, bikêf nîşan bidin an jî tinazek tûj û hişk.
Ew şorişa endustrîyê û teknîkê jî, di vê sedsala dawî de, herweha komek gotinên pêşîyan ên nû bo me peyda kirin û gotinên pêşîyan yên bihenek û uslûba axaftinê (talesätt) ji derve. Deryavana jî bi xwe re gotinên pêşîyan anîn malê, yên ku aîdî benderên, lîmanên bîyanî bûn an jî bi rêya hevaltî, hevrêtîyê ya di keştîyê de, bi deryavanên ji neteweyên din. Karkeran, bazirganan, mihendisan, xwendekaran û turîstan, ji zîyareta welatên bîyanî gotinên wan yên pêşîyan bi xwe re anîn mal. Welatî yên ku ji Amerîka vegerîn, bi şûn de hatin, ne bi tenê ji Amerîka – siwêdî, ziman tevlîhevkirin, bi aksant peyivîn, lê belê, herweha bi uslûba axaftinê û bi berhemên melez ji gotinên pêşîyan, yên ku bere bere, hêdî hêdî di mexzena me ya gotinên pêşîyan de hatin civandin. Heke ku gelek ji wan, wê bikaribin di dirêjahîyê de navûdeng derxin ew ne dîyar e. Lê dîyar e ku gelek ji wan wê bên avêtin, wê ne kêm bin, ji ber ku gelek caran, ew bêyî ew ton, dengvedan û ew esprî ne, ya ku gotinek pêşîyan ji têk çûnê xelas dike.
Di demên dawî de, herweha kategorîyek ji gotinên pêşîyan yên bihenek û uslûbê axaftinê jî peyda bûn, yên ku bi piranî nêzî ew sloganên sosîyal û polîtîk in. Li vira û li wira ew pê ve dibilîn, ku ew bên perwerde kirin bo gotinên pêşîyan, lê bilekis hîna xwedîyê karakterê yê “gotinên bi bask” ji ku, yê gotinên pêşîyan di maneya xwe ya rast de. Di vê koleksîyona mewcûd de, yên mîna gotinên pêşîyan yên bihenek, ne ji ber tu sedemekî, lê bi temamî ew bi îstisnayî hatin wergirtin.

*
Ew gotinên pêşîyan yên siwêdî, bi naveroka xwe kêm zêde gelekî dişibin gotinên pêşîyan yê xelkên din yên ewrûpayî. “Ku pir şibandin heye”, dibêje Rhodin, “di navbera ew gotinên pêşîyan ên ewrûpayî de, bê guman hem ji merivantî, nêzîkatî ya xwezayî ya ziman û hem jî wek têkilatîya, dostanîya navbera wan curegela, milîyeta xelkan maye”. Hinek ferqîyet, ne bi tenê bi form, lê belê di hin alîyan de, herweha bi naverok jî, dîsa jî welê dîyar e ku ew dikarin bên şopandin. Hin giranîya hundirîn bi mîzahê nerm kirin, ew ên siwêdî karakterîze dikin, mîna ew ên bakurî (Nordiska), bi temamî û wan ji hev cihê dike, bi taybetî jî ji yên silavî û romayîyan. Lê belê, berevajîyê vê, ew yên bakurî xwedîyê, mîna gelek, welê çi bi form û çi jî bi naverok dişibin ewên almana yên kevin û ew ên platttyska û holandayî.
Gotinên pêşîyan yên siwêdî jî, wek hemû gotinên pêşîyan; tecrûbên civandî yên jenerasyonan, nifşan û bi naveroka, têdahîya xwe, ew felsefa hêsan ya xelkê xebatkar tefsîr dikin. Di wan de beş, perçe lîrîka gelêrî ya herî baş heye, xwedî li hevdu kom kirina mucîza xwezayê, aqilê kolanê, mîzaha rêyên giştî û bi saw û tirsa wan, şahî û şîna li gund, li bazar, li meydanê, li cem şahî, aheng, di dêrê de, li meyxanê, di dadgehê de û mahkemê de. Ew, me dibin heta qesra Şah, seraya Qiral û wek mîna dayika me erd û keda gundî, koxên xebatkaran û kîsên gerokan. Mirov dikare li ber xwe bibîne, ew koma, komika ji hesingerê xerîb, ecêb, yên ku şikil dane ew gotinên pêşîyan ên siwêdî yê eslî û gotinên pêşîyan yên bihenek: strana jîyanê, helbestvan, keşên gunda, rahibên biaqil, meyxanecîyên kêfxweş, gundîyên seqa kirî, şayîk, şaîr, ên deverê kêm bi şênî û fîlozofên gundan, yên ku li muzîkê dixin û yên ku distirên, şagirtên ku digerin û mibtelayên, heweskarên proses, parêzerên sexte, pîrên ziman dirêj û tûj û red kirina mirovê diacî û mêrê ku pêşnîyaza zewacê dike, kelekvanên, keştîvanên li ber tavê qemirî, şewitî û leşkerê cesûr yê çandingehê, mîrên herêmên bi dêr (sockenkungar), teqe req, mêrên bindest û zalimên mala, xelkên bi serîyên qenc, bi biryar bûn û awirek mizûr, tahmsar û henekhez. Ew e yên me yên ”orjînal” yên ku vî şaxê ji edebîyata neteweyî ya nivîsandî.
Ew gotinên pêşîyan ên heqîqî û bi hunerî hûnandî , ên siwêdî, an bi alliteration in an jî bi assonans (bokstavsrim, konsonant-och vokalrim) in, yan jî normal biqafîye (stavelserim) an jî û hem bi allitteration û hem jî bi qafîya dawî ne, formekî helbestê ji yê herî baş, bedewî, çirisîn û bi şewq.

Çavkanî:
Nivîskar: Ström Fredrik 1929
Navê pirtûkê: Svenska Ordstäv med teckningar av Mark Sylwan.
Çapa nû û bi lîsteya navan ya alfabetîk îlon 1978
Tofters tryckeri ab, Östervåla 1978
ISBN 91-518-1232-0
Werger ji siwêdî: M. H. Şîmşek (2008)

Defînîsyon ya gotinên pêşîyan, awayê xeberdanê û gotinên pêşîyan yên bihenek

Hemû gotin yên wek gotinên pêşîyan, wecîze û yên wilo, carinan gotinek pêşîya; ji xwe bi xwe tê karakterîze kirin: ”One man´s wit is many men´s wisdom”. Yanî kurdîya wê: ”Zanîna mêrekî aqilê gelek mêrî ye”. Di etnolojîyê de, mirov van her sê kategorîya ji hev cihê dike: gotinên pêşîyan, awayê xeberdanê, axaftinê (talesätt) û gotinên pêşîyan yên bihenek (ordstäv). Her sê jî, gelek caran dixwazin aqilmendîkê bidin û bikin ku însan bibin xwedî têgihîştin, îdrak di derheqê xwe bi xwe û dinyayê de, an jî bi tenê şîretek pratîk bidin, yan jî ew di derbarê zemanekî minasib, ji bo tov avêtin an jî di pergala karê navmalê de. Ew dixwazin însanan dawetî fikirandin û bixwekarînê bikin, bi awayê xwe yê taybet, gelek caran bi rêya henekek piçûk an jî wênekî îfşaker.
Li gorî Archer Taylor, gotinên pêşîyan wanî tên karakterîze kirin; ku ew yekîneke zimanî ye, ya ku di rewşa forma neguhertî de, di gotinê de bi cî dibe. Wexta ku gotinek pêşîya di zimanê rojane de tê hûnandin, yanî wê demê jî formê wê nayê guhertin. ”Lika barn leka bäst” ”Zarokên wek hev çêtir dilîzin li gel hev”. Yanî; yên wekhev herî kêfxweşin li cem hev. ”Bränt barn skyr elden”, ”Zarokê şewitî ji agir direvî”. Yan jî; “Yê ku devê wî ji şîr bişewite, pif dike mast”. ”Skomakare bliv vid din läst” yanî; ”Xwe li gorî wê wezîfa (jîyanê) ku te bi dest xistîye ragire”, ”Tala är silver men tiga är guld”, ”Peyivîn ziv e lê nepeyivîn zêr e”: çi wextê dibe bira bibe, gava ku mirov ew gotinên pêşiyan bi kar tîne, ew formê der û awayê gotinê, awayê îfade kirinê neguhertî ye.
Ev a ye ku gotinên pêşîyan ji uslûbê xeberdanê, teabîrê (talesätten) cihê dike, ji ber ku gotina uslûbê axaftinê ya wek wecîze, ji derveyî vê, di hemû rewşên din de, li dû sentaksî, ristesazîya cumlê diçe: ”Han hoppade i galen tunna”, ”Ew (mêr) kete tora dînan” dikare bi vî awayî, gava ku welê minasib be, bê guhertin bo ”Hon kommer säkert att hoppa i galen tunna”, ”Wê (jin) ew ê bêgûman têkeve tora dînan”. Awayê xeberdanê, ango taybetmendîyê wê ew e ku ew, xwe li gorî şexs rast dike û dem (tempus) li gorî wê ristê, ya ku ew têde tê hûnandin.
Gotinên pêşîyan yên bihenek (ordstäv) û gotinên pêşîyan dişibin hev, bi wî rengî ew herdu jî yekînenî temam in, yên ku nahêlin, rê nadin ku xwe adapteyî gotinê bikin, bi eynî awayî wek uslûbê axaftinê. Ew a karakterîstîk ji bo gotinên pêşîya yên bihenek ew e ku; ew ji jêgirtinekê (citat) pêk tê, ya bi rista jêgirtinê. ”Tirş e” got rêvî ji tirî re. ” Tu pergal tune” got pisîkê, ji mal hat avêtin di êvara Noelê de. ”Ew dîsan jî tahma zilam dide” got keça navmalî û dîk maçî kir. Niha dîsa yekşem e” got keşê Alsta, wexta ku zîl lê ket û wî li derva bi şewkê masî digirt.
Di wan herdu nimûneyên dawî, yên gotinên pêşîyan yên bihenek de, ji dervî ew jêgirtin (citat) û jêneqilkirinê, hevokek jî lê zêde bûye, ya ku rewşê dide û hîn jî balê dikşîne ser xala girin (di pêkenînekê de cîyê ku mirov dikene, esprî) di wî tiştê ku tê gotin de. Bi tibaba gotinên pêşîyan yên bihenek hene, yên ku behs dikin bê ka kalo çî got an jî pîrê çî got an jî lanetî, mirovê dewletê (länsman) çî got, di vê an jî di wê rewşê de. ”Ew ne tu kêfxweşî bû bi wê şînê”, got pîrê, çaxa ku ew li cem mezelê şaş girîya.
Ji bo gotinên pêşîyan yên bihenek, Archer Taylor di lêkolîna xwe ya şahane ; The Proverbs de terma ”Wellerisms” bi kar anîye. Ew nav ji Sam Weller yê ku di The Pickwick Papers de, di hemû rewşan de li dora xwe gotinê pêşîyan yên bihenek direşîne tê. Ev gotinên pêşîyan yên bihenek yan jî wellerizm, berî hertiştî xuya dike ku ew xisûsyetek kultura, ya ku aîdî xelkên germanî ye.
Gotinên pêşîyan yên bihenek ya rastî ew têne maneya formul. Gotinên pêşîyan yên bihenek yên norwecî (stev) û yên îzlandîa (stefn) tên wê maneya, wek tekrar bûna neqarat ya di helbestek yek malikî de, yanî rêzbûnek ji gotina yên li pey hev û neguhêr, yên ku misêwa xwedîyê tekrarkirinekê ne; mirov ê bikaribe bibêje formul. Ew maneya di yên siwêdî de jî heye, wê gava ku em bo nimûne, behsa gotinên pêşîyan yên bihenek yên di derheqê ba û hewayê de û salnane, teqwîmê de dikin, di maneya qaîdeyên wek formul di derbareyê hewa û teqwîmê de. Weke wellerîzma ev gotinên pêşîyan yên bihenek yan jî gotinên pêşîyan xwedîyê formekî, qalibekî girêday ne, yên ku ew di wan de qaîdekî yan jî aqilmendîkê teswîr dikin.

Gotinên pêşîyan
Naverok
Materyalê ji bo gotinên pêşîyan û gotinên pêşîya yên bihenek re, bi temamî ji cîyê cuda hatîye anîn. Gelek ji gotinên pêşîyan û gotinên pêşîyan yên bihenek, diçe bi şûn de bi ser fabelkê de an jî bi ser çîrokekê de. Ew yek balkêş e ku ew gotina yûnanî aîvoç tê maneya hem fabel û hem jî gotinên pêşîyan. Bi maneya hem fabel û hem jî gotinên pêşîyan ew gotina arameiska – syriska mathla jî heye û ew maschal a îbranî.
Gotina “Tirş e” got rêvî ji bo şîlana hûr (tirî), bo nimûne qesdî wê fabel ya naskirî dike, ya ku herweha li cem Aesopus jî heye. Di tradîsyona bakûr (nordlig) de, li wê derê, şîlana hûr şûna wî tirîyê yûnanî girtî ye û fabel bi xwe jî ev şikil girtî ye, di lêkolîna Gunnar Olof Hyltên – Cavallius´ uppteckning från, ji Småland di 1840 de: “Rêvî di bin dara şîlana hûr de çû û şîlana hûr dît lê bêyî ku bikaribe bigihêje wan. Wê gavê wî ji qijaka belek xwest, tika kir ji bo piçek şîlana hûr, lê qijakê nexwest ku hineka bide wî. Wê çaxê rêvî got: Ez karim bi rastî bêyî wan jî kêfxweş bim, ji ber ku ew wisa tirş in. Lê ku yê pîra dîya min hebûna, hingê wê ew bi kêfxweşî wan bixwara. ”
Di kitêba perwerdeyê ya xwendegeha gelî de, fabel ya ku di derheqê kûçikê ku perçekî goşt di devê wî de heye. Wê gava ku kûçik di cihika avê de wêneyê xwe dît (weke ku di mirêkê de xwe bibîne) û wî xwest ku ji xwe re zû dev li wî perçê goşt jî bike, yê ku di rûyê avê de xuya dikir, lê wî yê ku di devê wî de bû, ew jî xiste xwarê, ji ber ku ”Ew yê ku devê xwe ji bo pirî zêde veke, pirê caran temamê parçe hinda dike”. Gotinek pêşîya ya din yeke normal. ”Tu kes ji mişkan naxwaze ku zengilok bi pisîkê veke” an jî bi varîyantekî din: ”Mirov tu zengiloka bi pisîkê venake”, qesdî wê fabel ya naskirî, ya di derheqê mişk de dike, yê ku pêşnîyazî dike ku mirov dê zengiloka bi pisîkê veke. Temamê mişkan di wê bawerîyêde bûn, ku ew pêşnîyazeke şahane ye, ji ber ku mirov dê wê hingê, di wextê de dengê zinge zinga zengilokê ku bi pisîkê vekirî bibihîze û xwe jê xelas bike, lê tu kes ji mişkan naxwze ku xwe bide ber û zengiloka bi pisîkê veke. Di van nimûneyan de gotinên pêşîyan cezbkirina xwe ji wê çîroka ku ew wek çavkanî nîşan dide dire.
Koka gelek ji van gotinên pêşîyan, yan jî gotinên pêşîyan yên bihenek bi ser fabelên naskirî ve diçe, yên ku di dema ser dema navîn de, ji wan dihate hez kirin û bi kêfxweşî sûretê wan li ser diwarê dêran dihate neqişandin û ji bo çap kirinê dihatin nivîsandin.
Hêza qismek ji gotinên pêşîyan di ew sûretê ku didin de ye, yan jî di ew rewşa ku ew diresimînin de. (Em ê di dû re li maneya sûreta paşve vegerin.) Gotinêk pêşîya maneya xwe, qîmeta xwe ji wî cîyê ku ew di gotare de, di peyvê de cî digre distîne. Mesele ew e ku gotinek pêşîya a rast ji bo rewşa rast peyda bike.
Mirov leqay gotinên pêşîyan; di wê helbestnivisîna herî kevin de, di nivîsê mîxî yên babilyonî de, di tekstên încîlê de, li cem nivîskarên kilasîk û di wê helbestnivisîna (nordiska Edda-diktningen) Edda de dibe. Di şeveqa serdema navîn de, gotinên pêşîyan bûn xwedî maneyek giring û armanca di warê pedagojîk de. Gotinên pêşîyan, mîna tiştonekan, di perwerda latînî de wek werger bo fêrbûnê hatine bi kar anîn.
Fikir û hilbijartina babeta ji bo gotinên pêşîyan, herweha wek ku A. Taylor jî nîşan daye, ew herikîne ji gelek kanîyên din, ji heyama prîmîtîv, bawerîyên xelkê yên kevin û hwd. Därtill är jag nödd och tvungen, yanî ; bi ser de jî ez neçar û mecbûr im (ji ber rewşê), bi vî awayî ew qesd bi wê nivîsa naskirî ya metran Barksis dike. Inget gräs gror där turkens häst trampat, yanî; Ew cîyê ku hespê tirk pê lê ke gîya lê wê şîn nabe, di vê de bîranînek bo xerab kirinên û xopan kirinên tirkan heye. Li Västervik mirov dikaribû (bajarek li Siwêd), bo nimûne zarokên netebitî bitirsandana bi: ”Li xwe miqate be, yan na ew ê rûs were û te bigre!” Ya ku qesd bi şer û hicûmên rûsa bo sahîlê rojhilat dike. Û evan gotinên pêşîyan jî; qenaeta, têgihîştina edaletê nîşan didin: “Baştire azad bike ji ku mahkûm bike”. ”Welat divê bi qanûna were ava kirin”. ”Firoşerkî malê dizî xerabtir e ji dizekî”. ”Derewkerek xerabtir e ji dizek”.
Pozisyonek baş di nav ”gotinên pêşîyan” de, qaîdeyên hewayê û qaîdeyên salnamê cî digrin. Di bi kar anîna zimanê normal de, mirov bahsa gotinên pêşîyan yên li ser hewayî û yên li ser salnamê dike. A. Taylor wan wek gotinên pêşîyan yên hewayê bi nav dike (weather proverbs). Evan qaîdeyan gelek caran bi temamî di praktîkê de zanyarî radigihînin: Sibeha biewr roja sayî (bêewr) çêdike, îzah kirinek hewayê ye, lê dikare mecazî jî wek gotinên pêşîyan bê bikar anîn. Carinan ew bi formê qafîye rû didin, çêdibin:
Hewa rojhilat û pevçûna pîrejina,
dest pê dike bi bayê û diqede bi şilopê.
Lê evan qaîdan dikarin bi temamî di nesir, pexşan ya rojane de jî bêne ragihandin. Roj dikeve tûr – wê demê dibe baran sibê, mirov dikare bibêje wexta ku roj dikeve nav ewr. Ew wênek e, şibandinek e ya ku tê bikar anîn û mirov nafikire ku îhtimal bide wê gotinê wek gotinek pêşîya ya hewayê.
Fikir ji bo gotinên pêşîyan ji xebatên rojane jî têne girtin û ji temsîla fikrên şikil şikil û di vê rewşê de:
If you see a pin and let it lay
bad luck to you for all day.
Ger tu darikekî bibînî li erdê û wî bihêlî li wê
bêşansî li te bo temamê rojê.
Di çîrokên Danîmarkîyan de gelek caran Şovalîyê Sor derdikeve sehneyê - navek ji bo ew şovalyeyê sexte – yê ku dixwaze zerarê bide qehremanê, gernasê çîrokê. Li vir îfadek heye ji bo ew fikira, ku mirovên, kesên porsor nesaxlem in. Eynî aqilmendî di vê gotina pêşîya ya îngilîza de jî tê dayîn: A red beard was never good, Rîyek sor tu caran baş nabe, di gotinên pêşîyan yên almanî de; Rotbart nie gut gewart. Mêrekî sorrî piştrastî nabe bi wî.
Qismek gotin carinan wek gotinên pêşîyan hatine bi nav kirin û carinan bi temamî wek îdîayan, tiştek, ya ku ew bihevrebûnek di gotinên pêşîyan de zehmet dike. Wek nimûne dikare bê gotin: Heft rihê pisîkê hene, Pisîk hertim li ser nigan dikeve, tê xwarê.
Teswîrek, ya ku dixwaze dîyalogek ku bûye navdar teswîr bike, bi rehetî karakterê gotinên pêşîyan digre. ”You ought to take a wife, Pitt!” - ”Whose, Your Majesty?” ”Hûn divê ku jinekê bistînin, Pitt!” – ”Ya kê, birêz Majeste?”.
Archer Taylor, grûpek temam ji gotinên pêşîyan jî dîyar dike, yên ku bi formê dîyalogê ne. Mirov dikare ji xwe bipirse, heke ku ew ê ne rasttir be ku wan aîdî pêkenokan bike.
Me dît ku çawa gotinên pêşîyan naveroka xwe ji deverên cuda yên jîyanê anîne û me ew jî dît ku ew çawa dijîn û tên bi kar anîn, wek sembola zimanekî û ku ew xwedî fonksîyona cuda ku wan bi cî bînin. Gotinên pêşîyan jîndar in, heta ku ew tên fêm kirin û aktuel in, ji bo însanan. Ew tê wê manê ku gotinên pêşîyan wenda dibin, gava ku mane, wate û naveroka wan êdî ne dîyar be ji bo me.

Gotinên pêşîyan yên jîndar û mirî.
Sedema ku gelek gotinên pêşîyan wenda dibin, welê xuya ye ku ew tradîsyonel ne dihatin hîn bûn, wekî ku di rewşa serdema navîn, ku wê demê ew wek temir kirina, hînbûna wergerê di perweda latînî de dihatin bi kar anîn. Ew ji bo xwendevanên wê demê baş dihatin nasîn, eynî wek ku ew mîsalên rêziman, gramer ji bo zarokên mektebê yên roja me û bi ser de, ew dikarî bûn wek gotinên xweş formîle kirî (bonmot) û bi awayên guhertî di pêşeroja jîyanê de bihatana xebitandin. Ew dikarî bûn bijîn, herweha li derveyî wê perwerdeya pedagojîk, bihatana tradera kirin û populer kirin, an jî bi gotinek din; gelêrî kirin. Zanîna gotinên pêşîyan, yek ji wan kulturelementên hevbeş e, yên ku ji alîyê aqilmendên dema navîn de dihatin parvekirin û koma, tibaba gotinên pêşîyan di zemanê kevin de; qismî îzaheta xwe ji wê distînin.
Sebebek din ya ku çima gelek gotinên pêşîyan hinda dibin, xuya ye ku ji ber wan ew aktuelîya xwe ya berê hinda kirî ye, wê dema ku ew zimanê xwe yê mecazî, zimanê wêneyî, tezetîya xwe ya tebîî wenda kirin, an jî ya rastî ku ew xîtabî nifşên pêşerojê nekin. Bi tenê ew gotinên pêşîyan yên ku hîna jî bi rehetî tên fêhm kirin in; yên ku hîn jî dijîn.
Di ew lîteraturê kevin de, bo nimûne egelek gotinên pêşîyan û gotinên pêşîyan yên bihenek hene, yên ku qelereşek (korpen) di zimanê xwe yê sembol de bi kar tînin: Li cihê ku berate lê ye, qelereşek li wirê ye. Qasidekî wek qelereşek. Qelereşk sipîtir nabe ji bo ku ew xwe dişo. Qelereşek (bi nikula) çavê qelereşekî din dernaxe. Ewîya didiz e wek qelereşek. Ev gotinên pêşîyan û gotinên pêşîyan yên bihenek ên ewrûpayîyan, êdî ne xwedîyê eynî aktuelîyê ne, piştî ku qelereş bû teyrikekî nadir. Lê belê gotinên welê yên wek qelereşê belayan, reş wek qelereş, an jî gotinek pêşîyan ji yên bihenek, ya welê bi vî rengê bihenek, wek: Ez dê qulikên qelereş vekirî bihêlim, xwe hinekî ragire, tevî ku mirov bi giştî pê nizane, bê çav ji bo çi wek qulikên qelereş tên bi nav kirin. (Wisa hatine bi nav kirin ew qulikên herî jor yên di birca dêrê de, veşartgehek tesdîqkirî ji bo qelereşan û qijakan). Olyckskorp yanî kesê bêyom, wek e Olycksfågel yanî sedema belayan, bûye xwedî meyîlek, tendensek, ku ew ji maneya xwe ya eslî biherike ”Olycksbådande fågel” yanî nîşana belayan - tê bi kar anîn wek teswîr, wêne di derheqê kesan de, yên ku bi reşbînî, pesîmîst li tişt û mişta dinêrin û kehaneta qeza û bela dikin – ji bo ku kesekî bike nîşan, bike sembol, yê ku li qezayan rast tê. Reş wek qelereş (Korpsvart) dikare hîn jî gelek bê bi kar anîn wek xurtkirin ji bo wî rengê reş. Ew, ji derveyî vê, enteresan e ku mirov lê binêre, bê çawa tonên renga meyîl nîşan didin ku bimînin, bidomîn di zimanekî de, wek peyvek geş, jîndar di hemî alîyan de. Gava, bo nimûne ku zarokên porkej di roja me de tên teswîr kirin, wek tûncikê zegereka an jî gulîkê zegereka, divê mirov ji xwe bipirse, heke ku gotin bi temamî ne weke şablon tê bi kar anîn. Mirov dikare li Siwêd di roja me ya îro de, dibe ku zevîyên zegereka, yên ku kulîlk lê ketî bibîne, lê hema hema, bi zor êdî ew tûncikên zegereka yên amade kirî û qedandî (yanî ne werîsê kitan), yê ku bi rastî di dirûvê struktura por de û bi temamî xwedî tona rengekî taybet e, yê ku pir hindik bi wî rengê zer re eleqedar e. Gotin dijî, dom dike, lê dikare muhtemel, bibin wasite bo eynî wêne yê geş, jîndar, wek yê wê demê, gava ku kurîşkê gulbendê zegereka, her xanîkî dixemiland û zegereka ji bo her yek û hemûyan û herkesî, bûyerek, hadîseyek başnaskirî bû, di jîyana rojane de.
Di hin rewşên din de û qet nebe di zimanê modê de, lê belê mirov dikare mişahede bike bê çawa gotinên kevin zû bi yên nû re tên guhertin: zerê şêr, rengê qehweyî yê kestanê, cafê-au-lait-färgat, yanî, rengê qehweyî yê vekirî û cûnê sakê avî, ew niha welê tên bi nav kirin. (û ew wek cazîbek e, ya ku wê gava ku lehenga jin bi potîna rengê keskê girtî û bi xişir û zînet derdikeve ortê). Ew edî bi kêr nayê ku mirov behsa cûnê mişk, qehweyê sinus û zerê qirêjê bike, di rewşên û minasebetên weha de. Ew heywanê yan jî ew tiştê ku reng asosîyasyona wî bike, divê ku ew xîtabker be û bicazîbe be, ya ku zimanê reklama ew pir baş not kiriye.


Nivîsandin, not girtin tesîrê li rewş û formê dike.
Fikir û bawerîyên xelkê, bo nimûne di derheqê heywan û çivîk û teyrikan de, gelek caran di formê gotinên pêşîyan de tê îfade kirin. Eger mirov, bo nimûne bixwaze îma bike ku du heb sûcdar hevdu digrin û ew naxwazin hevûdu bidin dest, îxbar bikin, hingê ew yek dikare bi gotinek pêşîyan bê îma kirin: Qelereşek (bi nikula) çavê qelereşekî din dernaxe. Ew gotina pêşîya, ya ku li Gregoriusê ji Tours (Tour, yanî Sûr, bacarekî Lubnana îro) re, di sedsala 1100an de tê etif kirin, fikirek gelêrî di derheqê tevgêra qelereşan de dide, ya ku ew hîn li cem nivîskarên ji dema antîk de dihat nasîn.
Misalên bo fikir û bawerîyên di derheqê xweza, tebîet û dinyayê, jîyan û însanan de, dê dikarî be pircure bibe. Çend ku, tevlî vê jî, divê bal bê dayîn di vê minasebetê de, li wê dera ku ew formê derve li cîyê herî pêş çav be, ew e ku gelek bawerî û fikirên û qaîdên bi vî rengî hene, yên ku, li gorî ku xuya dibe, ku formê gotinên pêşîyan sitendin e, lê bêyî ku ew heqîqî gotinên pêşîyan bin.
Gava ku pîrik tevnê dirêse hewa xweş dibe. Pîrik nîşana nameya ye. Pisîk heft rihî ye. Pisîk hertim li ser nigan dikeve. Mirêkek şikandin tê maneya qeza, belaya heft salan. Mirov pir caran di ew materyalên nivîskî, yên notkirî, yê vê dema paşîyê de, îdîayên kin kefiş dike, wek ku ev dîrekt, yekser nivîsandin, notgirtin, mîna bersîv ji bo pirsên kesê ku wan notkirî an jî wek raporên kin, ji yekî ku ji deverê rapor dike, ji bo ew kesên, sazîyên, enstîtusyonên etnolojîk.
Ev rapor, dîtinên pisporan (diter) an jî îdîayên hêsan, gelek caran di karê notkirinê de formek, celebekî qaîde distîn in. Li vê derê dikare zor be ku qaîdeyên hewayê (väderleksregler) û îdîayên hêsan, yên rojane, di derheqê hewa û xweza, tebîet ji hevûdu veqetîne, ji hev cihê bike. Mirov dikare bo nimûne di notgirtinekê de bixwîne: Eger ku kêrek ji destê mirov bikeve, ew tê wê manê ku dê mêvanê mirv bên, yan jî mirov dikare di eynî fikirê, hizirê de, bi vî formî bixwîne: Kêr ji dest ketin, xistin, tê maneya mêvanan. Li gel vê jî ew fikir, hizir qet welê jîndar nayên ragihandin di jîyanê de. Ew e ew awayê, yê ku radigihîne an jî yê ku not digre, ku bi nivisînek formel û bi mesajek, agahdarîyek bi naveroka rast. Di rastîyê de, dê bi tenê dikaribe jinişkave bê gotin: Bêşik mêvanên me tên! bi minasebeta girêdayî bi şahid bûna rewşê ve, yanî gava ku kêrek ji destê yekî ket. Terzîyek (jin) ya ku cilekî test dike, diceribîne, derzî di tilîya xwe radike û jinişkave bang dike: Niha ne dûre ku ev cila bişans be; welê didome ew îdîa, ew agahdarîya bi devikî di rewşa xwe ya rast de: Gava ku hizir, fikrên welê li ser kaxezê tên raxistin, ew rewşa jîndar wenda dibe. Mesaj, agahdarî formekî nivîskî ”edebî” digre û bi vê hincetê hema hema karekterekî wek gotinên pêşîyan yan jî gotinên pêşîyan yên bihenek distîne.
Mîsalek din: Ku mirov pîrikekê bibîne, ew yek tê maneya siûd, şans yan jî kêfxweşîyê. Lê fikirek welê,bi vî rengî, di rastîyê de çawa tê ragihandin? Belê, bo nimûne bi vî şiklî: Du heb keçik di odekê de pîrikekê dibînin û yek ji wan, ji ya din re dibêje: ”Binêre pîrikek! Ew tê maneya siûd, şans.” Yan jî kesek pîrikekê dibîne û bi wê sedemê dibêje: ”Morgonspindel – sorgespindel, aftonspindel – lyckospindel”, yanî: ”Pîrika sibehê – pîrika şînê, pîrika êvarê – pîrika siûdê” – hindiktir şûx û narîn ji ya fransî: ”Arraignê matin – chagrin, arraignê soir – espoir”. Ango: ”Pîrika sibehê – xemgîn, pîrika êvarê - hêvî”. Yan jî, belkî ji di rewşeke ku zarokek bixwaze pîrikekê bikuje û hingê dîya wî jê re dibêje: ”Nabe ku tu pîrikek siûdê bikujî!” yan jî ”Nabe ku tu wilo bikî! Ma tu nizanî ku ew tê maneya bêşansîyê, ku mirov pîrikekê bikuje?” Eger ku sebî ji berê de nizanî be, wê wextê ew dikare ji wê rewşa taybet, ji xwe re hîn bibe, ku nabe, nebaşe ku mirov pîrikan bikuje û ku ew heywaneke siûdê ye. Ev rewşên wilo gelekê caran, ne ya ku lêkolîner bikarîbin xwe bigihênin wan, yan jî ku ew tam hatibin teswîr kirin û lewre, mirov digihîje wê qeneetê ku ev, yên ku ji alîyê naverokê ve rast, lê ji hêla form ve gelek caran ragihandinên ne rast in.
Eva Wigström bo nimûne di nivîsandina helbest, çîrok, efsane û hwd (Folkdiktning) a xwe de, materyalek daye nasîn, bi awayekî şoke kirî ji bo ew lêkolînerê modern. Ew ê ne tam wek ew ên ilimdar, zana, yên ku îroj dikin, agahî di derheqê emrê qasid, awayê jîyana wî, cîyê ku lê rûdinê, statu ya wî di civatê de û yên wek wan neda ye. Lê belê wê materyal di rewşên rast de daye me. Wek nivîskarek populer ew bitirs bû ku naverokê bide nasîn, bi awayekî bêdil ji bo derûdora xwendekarên, wek cûrekî îzahkirina katalogî. Lewre wê, kesên girin dinivîsand û wênekî jîndar ji însanan dida xwendevanan û ew rewşên ku cîyê materyal rohnî dikir di ew jîndarîya jîyanê de. Ku kesek bixwaze bêje ku ew sextekirin e, teqlitkirin e ji çavkanîyê? Li hember îdîayek bi vî rengî, dê bikarîbe bê parastin: ne zêde, ji ku, ji nû ve li ser nivîsandin di derheqê ew peyva rojane û rewşa jîyanê ji bo ragihandinên nivîskî.
Lê eger ku mirov çîrokan, teswîran bi magnetofonband bicivîne – wê demê tu kes nikare zêde îtîraz bike, li dij zanistîke birêkûpêk (akribin)? Ne ev detayên teknîkî jî bi temamî ji heq dîlema lêkolînerê deverê dernakevin, ji ber ku jêpirsîn bi xwe, ew mecbûr kirina rewşa bi mêran an jî bi jinan re li ber mîkrofonê, teswîrê nexwezayî, sûnî dike. Jîyan destûr nade ku ew tam û bi temamî bê zevt kirin, ne bi nivîs û ne jî bi magnetofonband.
Ew etnografên amerîkî, yên modern giranîyek taybet dane ew awayê rapor kirina xebata lêkolîner, ew ahenga navbera lêkolîner û bireserê (objekt) hevpeyvînê, yên ku li pişta pirsan û bersîvan, dem kêlîk, reaksîyonên li cem yê ku hevpeyvîn pê re dibe û li cem yê ku rapor dike û hwd. Ceribandin, hewildan hêjayî teqdîrê ne, di hewl dana xwe ya ber bi rastîyê ve. Lê di eynê demê de xwendevan di eynî kêm zanebûnê de ne, li pêşberî heqîqetên bi vî rengî, yên ku ew ê notgirtî bibû şahidê wan. Margaret Mead dikare bo nimûne nîşanî me bide, di du beşê destpêkê de, ku bê çawa gera keşfê tê amade kirin, bê çawa lêkolîner cîyê navendî ku lê bimînin dibijêrin, neqandina xizmetkar di nav kategorîyên minasim û bi giştî bi çavekî hişyar çavdêrîyê li xwe bi xwe kirin û li hawirdorê. Ew yê ku şeş meha li gundekî ku lêkolîn lê çêdibe bijî, dikare çavdêrîyên balkêş, enteresan bike û bûyer, rûdan û rewşan teswîr bike, yên ku, yan na dê ew welê nenas (veşartî) bimana. Ev rewşên hatine teswîr kirîn, welê nêzîkî jîyanê ye ku mirov niha bikarîbe wê teswîr bike. Lê bi rastî ew tê wê maneyê ku bi tenê ew e yê ku nifûzî hundirê awayê teswîra gerê not bike û teswîr bike, yê ku biberhem e. Lê gava ku mesele wasite bûna li ser normalîya rewşê û nenormalî be, hingê xwendevan di halê xwe de tê hiştin. Ew têrê nake ku lêkolînerek – yê ku not digre soz bide me ku ev e reaksîyonek tîpîk an jî yeke welê nenormal. Beşên destpêkê, yên ku werê baş dest pê kiribûn û birêkûpêk bi danasînek ji etnogirafê di xebatê de, nezelal dibe jinişkave, ji ber ku ev etnograf xwe dixe navbera xwendevan û materîyalek û nêrînên giştî dide. Eger ev nêrîn rast bin an jî nerast, xwendevan nikare tayîn bike, ji ber ku ew bêyî wan zanyarîyên taybet e, wek ew metoda berhevkirina ”nemodern” dabû û yên ku pêwîstin ji bo biryarekê. Niha mirov, hema hema her tiştî zane di deheqê xebata etnografan de, lê pir hindik di derheqê xelkê de.
Hewildana durist û objektîv ya lêkolîner ji bo ku bigihêje zelalîyekê, gelek caran pêşî lê tê girtin û wek ku me lê jorê jî dit, ji nemimkunîya ku tam û kamil teswîra jîyanê bike, bi ev rewşên û endazeyên, pîvanên cuda. Her kes yê ku bi berhevkirinê û not girtinê, nivîsandinê libikî be, ji wî re baş zelale ku bi wan zehmetîyên piraktîkî, yên ku hene divê bêne bi ser ketin. Ew zehmetî bi qesdî hatin nîşandan, ku bide xuya kirin bê çawa gotinên pêşîyan, uslûba xeberdanê (talesätt) û ew rewş, yên ku peyda dibin, dertên ortê, di wê jîyana rojane de, bi hev re dihelin û carinan zehmete ku ew bên ferq kirin. Li ser kaxezê, belkî carinan ew yek dê çêbibe ku, yek ji ya din cuda bibe, lê ku mirov dên û bala xwe dabe, bo nimûne; awayê xwe belav kirina fikirên dînî, di zeman û mekan de, yanî ku bijî û tradera bibe di cîhana însanan de, hingê mirov zane bê çawa yek û eynî fikir dikare bi awayê cuda bê gotin, girêdayî bi ew rewşên cuda, newekhev ve.
Gotinên pêşîyan yên - pexşan û gotinên pêşîyan yên lîrîk
Beşek ji gotinên pêşîyan xwedî formê girêday ne (bunden). Û ew xwedî zimanekî ne, yê ku bi hêza, bi tesîra dixebite; ya wek wêne, resim miqayese (parallellism), antîtêz, qafîya despêkê (alliteration), nîvqafîye (assonans) û carinan bi qafîya dawî. Nära skjuter inga vära (hare). ”ji nêzikve tu kes gule li kîroşkê nade”. Fåfäng gå lärer myckt ont. Yanî; ”Betalî dibe sedema xisûsyetên nebaş”, yan jî ”Bêkarî xisûsyeyên xerab peyda dike”. Borta bira, men hemma bäst. Yanî; ”Şam şekir e welat şêrîntir e”. Tala är silver men tiga är guld. ”Peyivîn ziv e lê nepeyivîn zêr e”. Ingen rök utan eld. ”Cîyê ku agir lê nebe dûman jê hil nabe, an ji ”Agir bê dûman nabe”. Goda vänner, goda grannar. ”Dostên baş, cîranên baş”. Evan gotinên pêşîyan xwedî formekî xwe yê zimanî ne, yê ku dike ku ew wek cirûska şewq didin, di pexşana normal ya rojane de. Karekterê wan xwe nîşan dide, tam bi rêya ew formê zimanî, yê ku ji pexşana rojane cuda ye.
Lê mirov ê wê demê çi bibêje di derheqê gotinên pêşîyan yên weke ev a ha de: Man skall aldrig ropa hej förrän man över bäcken. Yanî, ”Mirov dê tu caran bang neke û nebêje bijî berî ku mirov di ser cihikê re derbas be”. Ji hêla ziman ve ew jî pexşana rojane ne cuda ye. Li wê derê tu tişt ji wan tesîran nîn in, yên ku wan gotinên pêşîyan ku li jorê behskirî karakterîze dikin, ne miqayese (parallellism), antîtêz, qafîya destpêkê (alliteration), nîvqafîye (assonans) an jî qafîya dawî – dibe ku mirov bikarîbe bibêje li wir rismek, wênek heye. Tradîsyonel ew wek adet mîna gotinek pêşîyan tên bi kar anîn, bangek û daxwazek ji bo hişyarî û hêjayî bîranînê. Fonksîyonek wê ya gotina pêşîyan heye, lê ne ew formê zimanî yê ku karakterîze dike û ya ku gelek lêkolîner dê bixwaze bi nav bike, nîşan bide, wek yek bêqisûr, tam an jî gotinek pêşîya ya eslî.
Hemû qaîdeyên jîrîtî û biaqiltî mîna qaîdeyên ji bo rabûn û rûniştinê dikare bi formê pexşana rojane be û dîsan jî tê bi kar anîn wek gotinên pêşîyan ji ew raweya fermanî (imperativ): Tu dê…, Tu dê ne…, heta ew giştî kirina: Mirov dê ne… an jî Ew yê ku… Tu kirasê evan qaîdeyan yên zimanî tune, yên ku ji pexşana rojane cuda ne. Lê ew tekrarkirina tradîsyonel ya van hevokan, ristan an jî bîrûbawerî bi pexşana rojane, formekî ”xwe, seyr” dibexşîne wan. Tekrarkirina bi eynî hevokên pexşanê formekî ji tradîsyonên girêday dide wan. Em xwe hîn dikin ku hin qaîdeyan bibihîzin û fêm bikin wek kareterîstîk, cuda, tevî ku temama avakirina wan ya zimanî û rojane, tam ji ber ku ew misêwa di fersendên cihê de bi eynî formî tên tekrarkirin. Mirov dê, lewre, bikarîbe ji hev cihê bike, gotinên pêşîyan yên bi sentaksî an jî zimanê helbestî, lîrîk ku cuda ye, ji gotinên pêşîyan yên bi pexşana rojane. Mirov dikare ji bo xatirê hêsatîyê, ewanên dawî wek gotinên pêşîyan yên bi pexşan bi nav bike û yên berê jî wek gotinên pêşîyan yên helbestî, lîrîk. Ev dikare ji bo entereseyê be jî, ku ev grûpên ji gotinên pêşîyan ferq bike, ji ber ku, dibe ku mimkun be, ku ev ji hevdu cihê kirin, dê bikarîbe îşaretek, elametek bide, bê ku ka kîjan form yê herî kevin e. Ev pirsa dikare tevlî vê jî, li vira aktuel nebe. Ji hev cihê kirina di navbera wan herdu grûpan de giring e, gava ku mesele pirsa di derheqê belawbûna gotinên pêşîyan de be. Gotinên pêşîyan yên bi pexşan – ew qaîdeyê tradîsyonel tekrarkirî – dikare li her deverê biqewime, rû bide, lê gotinên pêşîyan yên helbestî, lîrîk û yên ku li ser wê bingeha formê epîgramatîk û bi tesîr welê wek wêne, miqayese, antîtêz, qafîya destpêkê, nîvqafîye an jî qafîya dawî, kultur elementekî ewrûasîyayî (afrîkî ?) ye.

Belavbûna cografîk
Fabelên heywanan, yên ku bi dû aqilê gotinên pêşîyan de diçin re, ji Ewrûpa tên nasîn û herweha ji Afrîka (jfr s. 90). Statuya ew gotinên pêşîyan yên afrîkîyan, bi awayeki baş nehatîye lêkolîn kirin û ew pirseke nesafîkirî ye, ku ew gotinên pêşîyan li erebî bê bar kirin û an jî tesîra ewûpî ye. Gotina – Svahili ji bo gotinên pêşîyan methali, mathali, methili, misli (ji ew mathal a erebî an jî tamthal e, meriv e, xizm e bi mashal a îbranî re). Û gotinek morî jî li bakurê Afrîka meriv e, xizm e weke nîşan, weke sembol ji bo gotinên pêşîyan, ango mîtel (mitäl). Giringîya ereban ji bo belavbûna gotinên pêşîyan, bi awayekî ber fireh li Afrîka, berî hertiştî jî li bakurê Afrîka û rojhilatê Afrîka, yanî ji gotina ji bo gotinên pêşîyan dîyar dibe û nabe ku bê îhmal kirin, gava ku mirov bixwaze problemê bi gotinên pêşîyan re, li deverên din yên Afrîka çareser bike. Gotinên pêşîyan ên taybet, xweser jî dikarin girêdan nîşan bidin bi ew ên ewrûpî û bi ew xezîna gotinên pêşîyan ên ereban re. Ew hîna pir zû ye ku mirov bi ewleyî bikarîbe fikira xwe bibêje, bê ku ew stoka gotinên pêşîyan ên afrîkî yên mayî bi serê xwe peyda bûne an jî na. Ya ku li vê derê tê pêşkêş kirin, dîsa jî îzah dike ku ew herweha ji ew a erebî û didûre jî ew flora gotinên pêşîyan yên ewrûpîyan çêbû ne.
Ew dikare ji bo enterese be jî, ku tesbît bike ku yek ji flora gotinên pêşîyan, mirovekî welê zane wek Champion di Racial Proverbs, bi mîsalên ji bîstûheft (27) welatên cihê û ji; bi sedan rûpel pêk hatî, bawer dike ku ew ne mesela deyn an jî balavbûna gotinên pêşîyan bi rêyên kulturî yên normal e. Champion di wê bawerîyê de ye ku gotinên pêşîyan, yekser, direkt ji aqilê xelkê derketi ne li deverê cuda li cîhanê. Wek mîsal bê çawa fikir, dîtin dê nemaqûl be, ku ferz bike ku cûreyekî peywendî û kulturî li pişt belavbûna gotinên pêşîyan, Champion çîroka Cinderella bi kar tine:
Eger ku gotinên pêşîyan hatibin deyn kirin, divê wek ku herkes pê dizane, bi pêwîstî bi dû keve ku çîrok ji hatine deyn kirin û ku “Çîroka di derheqê Askungen de” (Sagan om Askungen) birastî, ji alîyê şêst û çar netewa, miletên cihê hatîye deyn kirin û varyantên ji wan jî, hîn ji sêsed û çil û pênc ji yên din (li gorî agahîyên ji Miss M. B. Cox di “Cinderella”, 1893) de. Ev a dê rê bide, ku texmîn bike ku ev çîroka xweş bûye, ku ketîye ber orgîyekê; deyn kirinê, manîpulasyonekê (lånetransaktioner) ji, ango, yanî çarsed û neh caran!
Çarsed û neh caran têrê nake êdî! Ji hezarheb nivisîn û notgirtinan bêtir, li ser çîroka Cinderella li cîyên cuda li cîhanê hatîye pêk anîn. Ji vê, ew matreryalê mezin yê ku M. B. Cox anîye ba hev, ew, tevî vê jî nemimkun e ku mirov tu encama jê derxe. Berê bi materyalekî pir mezin, ew mimkun bû ku sîstematîk pêşdarî (kartlägga) wan celebên cuda bike û belavbûna wan, detayên motîvên cuda û wê gavê, derket ortê ku pênc heremên tradîsyonel hebûn, ji bo çîroka Cinderella. Ew dikare bê nîşandan ku ew tradîsyona bakurê ewrûpa ne ji başûrê ewrûpa hatîye, lê weha xuya ye ku ji rojhilatê ewrûpa, ji ber ku tradîsyona bakurê ewrûpa û ew a rojhilatê ewrûpa, gelek detay û motîvên wekhev, hevbeş hebûn, yên ku berevajîyê vê, ji ew ên başûrê ewrûpa ku jê kêm bûn. Herweha mirov dikarîbû tesbît bike ku di formê çîroka Cinderella de, detayên motîvî yên ew welatên rojhilata pêşî (främre-orientaliska) hebûn, yên ku bi çîrokên re belavbibûn, hem bo başûrê ewrûpa û hem jî bo rojhilatê ewrûpa. Mirov dikarîbû herweha lê bikole, ku çîroka Cinderella hîna ji berî hezar Sali de, hatibû belavkirin li deverên dûr li Hîndîstanê û li Îndokîna. Notek Çînî ji sedsala 800dî de nîşan daye ku hîna ew formê ku îroj normal, yê çîroka Cînderella ku hîn di wê demê de, li wira, yanî li Îndokîna hebû û bi detayên ku nêzîkatî nîşan dida, bi formê ew ên Welatên Rojhilata pêşîn re. Yanî bi gotinek din ku çîraka Cinderella yek ji nav gelek ji wan tîpên çîrokan, ya ku dikevin nav ew xezîna çîrokan, yên Erûpa û Asya (eurasiska) û ya ku bi rêyên kulturî hatîye balavkirin û tradera bûne ji nifşekî bo nifşê din. Eger ku mirov bixwaze wek “deyn” bi nav bike, wê wextê ew deyn e, bi eynî awayî wek wê dema ku tore, adet û bawerîyên dînî dihatin qebûl kirin, ji alîyê mirovan, kesan, yên ku endamên grûpekê û bi hemû tiştên ku ew grûp, komik dikarî bû bide nifşekî ku digihêj e.
Red kirina nêzîkatî, merivatî di navbera gotinên pêşîyan de, bi rêya ku tunebûna nêzîkatî di navbera çîrokan de wek referens nîşan bide, ango çênabe. Wê gavê divê ku ew bi sedemên din bên çêkirin û di destê pêşî de, di dû lêkolînek detaykirî, di derheqê materyalê gotinên pêşîyan de. Ji ew materyalê ku heta nuha derketîne holê, tu îşaret pê nîne ku peyda bûna ji ber xwe ve (spontan), li welatên cihê û ne jî ku her gotinek pêşîya ji ber xwe ve nivîsandî, ji hêla ew kesê ku wê bi kar tîne.
Wek ku herkes bê dizane, gotinên pêşîyan dikarin nû bên çêkirin, afirandin, lê qalibek ji niha ve hatîye qebûl kirin, heke ku ew pirsa di warê qalibên cuda li heremên kulturî û cografyayên cuda be jî. Enteresant e, ku ew gotinên pêşîyan ên helbestî, lîrîk, li cem Îndîyanên li Bakur û Başûrê Emerîka tune ne.
Ji ew kategorîyên cihê, yên ku em li virê li ser sekinîn, welê xuya dike ku gotinên pêşîyan yên bihenek, bi sînor kirîne bo Ewrûpa; berî hertiştî xuya dibe ku ew bûyereke germanî ye. Gotinên pêşîyan li seranserê tememê Ewrûasîya û li Afrîka rû didin, peyda dibin, muhtemelen teknîka gotinên pêşîyan ji kultura ereba derbasî wir bûye. Tunebûna wan li cem îndîyana dide xuya kirin ku ew li ser bingehek, nisbî teknîkek dereng ava bûne û ku ew mîna çîrokên xelkê (yên ku şax ji wan diçing) û qafîye, ne aîdî kultura eslî ya îndîyana ne. Lê belê uslûbê xeberdanê, axaftinê mirov li cem xelkên temamê qitayên cîhanê dibîne.


Çavkanî:
Nivîskar: Rooth Anna Birgitta 1965
Navê kitêbê: Folklig Diktning Form och Teknik
Printed in Sweden, Almqvist och Wiksell Förlag AB
Studentlitteratur Lund 1973
ISBN 91- 44- 06001- 7
Werger ji siwêdî: M. H. Şîmşek